British fascists try to appropriate Welsh symbols

I ddarllen yr erthygl wreiddiol yn Gymraeg, ewch i “Ffasgiaid Prydeinig yn ceisio bachu Cymreictod“.

The following is an English translation of the original article “Ffasgiaid Prydeinig yn ceisio bachu Cymreictod“.

Fascists are trying to take Welsh and Welsh-language symbols.

These are racist, white-supremacist and violent groups. They attack refugees and migrants. They are Islamophobic and anti-Semitic. They are anti-working-class and patriarchal. They are ableist. In short: shitbags. There is no welcome for them in Wales or anywhere else.

Fascism must be opposed, whatever banner it raises. This attempt to exploit and twist our Welsh symbols and language towards right-wing and British aims must also be opposed.

In this article, anarchwaethus discusses this recent development amongst British fascists of snatching Wales’ symbols and our stance as anti-fascists against Britishness.

New tendency – same old shitbags

The presence of fascists in Wales is hardly new. Moseley’s Blackshirts tried to hold meetings in South Wales in the 30s for example, where they were welcomed by bricks, bottles and fists.[1]

What’s new is this tendency amongst British fascists to appropriate Welsh symbolism, including anti-British symbols. As far as we know, this couldn’t be imagined some twenty years ago. Back then, if these fascists spoke of Wales, Welshness or the Welsh-language, their rhetoric and position was aggressive and anti-Welsh. This has changed, though we emphasise that the change is only symbolic – skin-deep.[2][3]

The Valleys’ Frontline Firm (a small group connected to the NF) has tried imitating the Welsh national football team’s badge for example. Except instead of “Gorau Chwarae Cyd Chwarae” [“The Best Playing – Playing Together”], they have a tiny little Swastika.

From daffodills to... swastika. Shitbags.
The VFF: From daffodills to… swastika. Shitbags.

National Front Wales takes things one step further, flying a mishmash combination of yr Eryr Wen (old symbol of the Free Wales Army) and Baner Glyndŵr, anti-British symbols, alongside the Butchers Apron. (For context: this would be equivalent to flying the Union Jack, or a Unionist flag, alongside an IRA flag). Do they even notice the irony and contradiction? Who knows.[4] On the National Front merchandise website, since 2014 you’ve been able to buy this “Welsh” flag alongside a “hang IRA Scum” flag and Nazi imitations. Druan ar Cayo. There’s also a page in Welsh on the NF Wales website, where they attack “mewnbudiaeth” [sic – “immi-world-tion”??].[5]

NF Wales in Merthyr, 2015, dragging Welsh symbols through the dirt
NF Wales, 2015, dragging Welsh symbols through the dirt

Around ten years ago the British National Party started using the Welsh Dragon on its propaganda in Wales. Nick Griffin, ex-leader of the BNP, has moved to Llanerfyl in rural Wales – something (all too) common amongst rich Englishmen. But uncommon for such a Brit, he has (apparently) tried to learn Welsh, and has sent his children to Welsh school. (No shit – he was even spotted at the Eisteddfod some years ago!). Likewise, anarchwaethus has heard of one or two fascists in South Wales trying to learn Welsh in the last few years.[6]

More recently, Alex Davies has tried to compare Saunders Lewis and the battle for the Welsh language to the battle for white supremacy (!). Davies is one of the main members of the younger violent group “National Action”. (The NA is famous for their “Hitler was right” banner and for being the first ever right-wing group to be banned by the British state. In 2016 they tried (and miserably failed) to attack anti-fascists protesting the “White Pride” demo in Swansea.) For almost an entire painful hour, Davies spoke at a secret “London Forum” meeting held in Cardiff, whilst attacking Jews, using racists slurs and praising the Nazis. To close, he explained that “what I’d like to say to British Nationalists and to white nationalists, national socialists [that is, Nazis], what we can do is we can take from the Welsh movement some examples.”[7][8]

Alex Davies and the "London Forum". On the left, with the Butchers Apron, on the right, with Baner Glyndŵr.
Alex Davies and the “London Forum”. On the left, with the Butchers Apron, on the right, with Baner Glyndŵr.

Lastly, UKIP has also started using some Welsh here and there. Like the BNP and others, their previous official stance was extremely anti-Welsh language, and like these other examples there’s no doubt that this change is only on the surface and that anti-Welsh language prejudice continues to run deep. (anarchwaethus isn’t sure whether UKIP can be simply defined as fascism in the same way as the above groups (another discussion).[9] But without a doubt they are still full of racist shit – amongst other shit – and they must be opposed. Fair play to Cymdeithas for taking a stance against them recently.)


Despite appropriating Welsh symbols, or even anti-British symbols, Britishness is essential to all these fascists. None of them believe in a Free Wales in any sense – they oppose such nationalism. They want Wales to remain part of the British Union. Though on rare occasions they have mentioned or used the language, they do not worry or fight for it, nor do they identify with the struggles of our national past.[10] Other than the Welsh nationalist symbols that they take, they do not have a single feature of Welsh nationalism(s) (the struggle for the language, anti-militarism or pacifism, self-rule, independence or freedom for Wales, international solidarity with other oppressed nations and so on).[11] The opposite is true: they proudly bathe in their Britishness (a white Britishness of course). Little Wales within Great Britain is their empty Welshness.

There’s little to be shocked about here. They are following a familiar tradition of British-Welshness, which grips some Welsh symbols, and is happy to take pride in Welshness to an extent, so long as it’s within the British imperialist order. This is the shitty mythology of the Royal Welch Fusiliers, the lie of Rorke’s Drifft, Henry the VII, David Lloyd George and so on.[12] The twist is that they do this through Baner Glyndŵr or Saunders Lewis!

“White Wales” or “Western England”?

The difference is that they connect this empty Welshness with obvious white supremacy. They imagine a little white Wales, whiter than the cities of England. Through miss-defining the Welsh as an essentially white “race”, Welshness becomes for them a symbol of white supremacy. For them, to be Welsh (or British) is to not be black, to not be Muslim or Jewish, to not be an immigrant from beyond the English channel.

This is of course total rwtsh – bullshit, historically and presently, which erases Welsh histories that aren’t white, migrant histories in Wales, the histories of Welsh-Jews, Muslims, Roma people and so on.[13][14][15] Though actual Welsh nationalisms record is far from perfect, it wasn’t in terms of the “white race” that they defined Welshness. Rather, their main definition of Welshness was and is the linguistic element and/or opposition to Anglo-oppression – to be Welsh was to be in some relationship of belonging (whether you spoke it or not) with the native language and/or to not be English. As most of the English are white, race in this sense was neither important nor central to their definition of what it meant to be Welsh.

Welsh Pride NOT White Pride: Antifascist banner from the protest in Swansea, 2014

Though this appropriation of Welsh symbols by British fascists is a recent move, there is a longer history of appropriation by white supremacists in general of Celtic symbolism.[16] This mis-association of the Celts with whiteness plays an important part in the British fascist imagination here today (despite the fact that the roots of modern Britishness lies in Anglo-Saxon and Norman domination, rather than in the old Britons!).[17][18] This can be traced in turn to the racist Klu Klux Klan in the USA, who took pride in a mythology of “Celtic” (Scots-Presbytarian) alongside “Anglo-Saxon” roots. (Once again, the KKK’s use of the term “Anglo-Celtic” to mis-define whiteness is completely meaningless (and opposed) by Welsh nationalism.)[19][20]

The appropriation of the Celtic cross by white supremacists. (left) Llywelyn’s Battle Standard, (right) Racist shitbags flag. “Wylit, wylit, Lywelyn / Wylit waed pe gwelit hyn” [“Weep, weep, Llywelyn / You would weep blood if you saw this.”] [21]

Hand in hand with this racist mythology, many white English people have chosen to move to Wales as they perceive it as a place “which is still white”. These well-off Brits have often risen in class, and choose to emigrate from English cities as a part of “white flight”. The obvious irony is that they moan about the death of their “culture” (by which they mean white “culture”) and “immigrants”, but are more than happy to move to Wales (or buy a second home here) and to Welsh-speaking areas, whilst flying their Union Jacks and insisting on not learning the language![22] anarchwaethus is not trying to say that all white English immigrants to Wales are “white flighters”, but there is definitely a proportion that are, and this is worth our attention. To an extent, much organised fascist activity in Wales can be connected to these types, and also to white English fascists who cross Offa’s Dyke for the occasional demo.

“Defending” England… in North Wales

There’s no better summary of this than the fascists’ chant at the “White Pride” demo in Swansea, 2014. Whilst flying Baner Glyndŵr alongside the Union Jack, the crowd shouted: “this is England, not Pakistan”(!).[23][24]

(Of course, it’s important to emphasise that there are non-Welsh anti-fascists in Wales, and that some travel from beyond Wales for anti-fascist protests here – fair play to them.[25] Needless to say these protesters aren’t insisting that Wales is England.)

Welsh Nationalism and (anti)Fascism

After stripping Welsh symbols of their meaning these shitbags then go on to define Welsh nationalism as fascism. This is again total rwtsh. Whilst figures like Julian Cayo-Evans and particularly Saunders Lewis had their faults – and this article isn’t here to defend these faults – they cannot be defined as fascists.[26] These figures were not representative of the whole Welsh nationalist movement besides (this was famously the contradictory case with Saunders and his own party, Plaid Genedlaethol Cymru, despite him being its leader). The Welsh nationalist movement has never been a fascist movement. As discussed already, the essence of Welsh nationalism was opposition to the British Union, Anglo-oppression and (to differing extents) the destruction of the Welsh language – clear anti-imperialist positions. Without a doubt, Saunders Lewis and to a lesser extent some others early in the movement had anti-Semitic positions, and at times an admiration of Hitler (it’s clearly these disgusting tendencies that attracted Alex Davies to him). We must attack this. We must also attack Lewis’ patriarchal bullshit and his opposition to class war, and he has been attacked on these things by other Welsh nationalists. But these positions do not differentiate him from many other individuals or parties at the time, whether this be the Tories, the Liberals or the Labour Party. There are some disgusting and reactionary individuals and tendencies, including anti-Semitism, to be found in nearly every movement. Neither anarchism nor even anti-fascism is an exception to this.

There is in reality some tradition of opposing fascism amongst Welsh nationalists. The English anarchist Ian Bone’s memories of fighting alongside Welsh Republicans against fascists in the 70s is a witness to this. It’s also possible to argue that a mixed attempt at anti-racism and solidarity with people of colour is a less central feature of Welsh nationalism.[27] If anything, this appropriation by British fascists of Welsh symbolism only seems to further provoke and anger Welsh Republicans against them.[28]

In defining Welsh nationalism as fascism, these fascists are once again following the British establishment. They have swallowed the lie of the British establishment during and after the second world war: the false accusation that all Welsh nationalists were Nazi-supporting fascists. (It is important to note that the British state also accused pacifists, Welsh communists like Niclas y Glais, the entire Italian community in Wales and many others the same.) They accept this lie, and see it as a good thing. Then, through taking Welsh nationalist symbols, they try to turn this lie into “truth” so as to fulfill the original accusation.

Anti-British Anti-Fascism

As discussed in this article, the spirit of these all these fascists is Britishness, Brit-Welshness if not downright Englishness.[29] There is in fact no example in our history (so far) of a native Welsh and Welsh-speaking fascism.[30]

Of course, this does not mean that Wales is some essentially radical nation without racism or oppression, as some niaive white Welsh people believe. The Brecshit vote in Wales and the growth in racist attacks following this is enough to cause worry without mentioning organised fascist groups.[31] State racism and the violence of the border-system is a nightmare situation besides. The detention centres on this island and the new ones along Europe’s borders where G4S and others daily murder refugees cannot be forgotten. anarchwaethus above differentiates somewhat between fascist groups and the racism of UKIP and the state, but it must be admitted that these lines are blurred, now as much as ever. Mae’r nos yn hir.

Fascists have less of a street presence on these islands than in the rest of Europe.[32] There is also comparatively less fascist activity in Wales than England. Whilst noting NF Wales’ infighting, the NA’s recent ban, the fall of the BNP and new groups’ (literal!) failure to appear, can’t it be claimed that anarchwaethus and anti-fascists give too much attention to unimportant groups? Our answer is firmly no. Firstly, whilst the above groups are small (especially in comparison to the EDL’s heyday), they are hardcore and more violent. Secondly, we must remember that the EDL and groups like Pegida in Germany’s sudden rise was relatively unexpected. We must smash fascism on every occasion so as to prevent such a growth. Thirdly, these fascist groups are connected, directly or indirectly, to racism and everyday shit on the street and to the racism and shit of the state. When fascism succeeds on the streets, racist confidence and prejudice against oppressed groups strengthens, and the whole political atmosphere is soured. To fight one we must also fight the other.

To close, anarchwaethus insists that we need an anti-British anti-fascism.

From a Welsh position, fascism in Wales continues to impose Britishness and Anglicisation, despite this symbolic change. Fascism also threatens the Welsh language with an alternative death, as Welsh is a dead language already when in the mouth of a fascist. Through attempting to take our symbols they deprive us of our traditions, killing any true life they have, just as Britishness has always done. The Welsh language must live: we must kill fascism.

From an anti-fascist position on these islands, we must attack Britishness in order to act effectively. Fascism does not exist in a vacuum – it has a home, language and culture. White Britishness is the dominating culture of fascism on these islands, and the English language runs through its veins.[33][34] Through killing Britishness, we shall kill British fascism.

We must physically oppose fascism on the streets, and take from their hands the flags of Wales.

I’r gad!


Antifascist Links


Thanks to Welsh Antifa, Disuj and Irish antifascist flags for inspiring the new baner.

Translation notes: Many Welsh words and meaning have no English equivelant. “Tramor” is used here as “across the sea” – that is foreign, but not including England or Scotland. “Seisnigeiddio” is used as “Anglicisation” – the meaning is fairly obvious, but has a linguistic emphasis (the erasure of the Welsh language (or other languages) by English). Likewise, the Welsh-language has seperate words for: the Welsh-language – “y Gymraeg”, Welsh – “Cymreig”, Welshness – “Cymreictod”, the Welsh people – “Cymry” and Wales – “Cymru”. We’ve tried to be clear here. Britishness is used in place of “Prydeindod”, from J. R. Jones’ work.

1 For some fragments of the anti-BUF history in Wales online, see “Fighting fascism is a great Welsh tradition“, this summary of a chapter from “Miner’s Against Fascism”, or this lovely memory of “Sally” Harrington.

2 This surface change can be compared to the EDL’s misuse of LGBT rights towards Islamophobic ends. Here we have another skin deep, hypocritical and empty appropriation appropriation: whilst an EDL member flies an LGBT rainbow flag the fascist crowd shouts homophobic chants.

3 Above, anarchwaethus looks at the roots of this development in world-wide white supremacy’s appropriation of “Celticness”, but why has this change amongst British fascists and Welsh symbolism happened recently? anarchwaethus’ guess is, on the one hand, a lack of direct action on behalf of the present national movement in Wales and the Welsh language movement, and on the other hand, the related acceptance of elements of these movements into the main-stream establishment. That is, the present national and language movements’ lack of teeth, and these same movements’ past victories. When militant Welsh nashies were in their heyday, trying to bomb the Investiture of the Prince of Wales, or burning down rich English holiday homes, it wasn’t possible for British fascists to identify with their symbols. At the same time, now (following past struggles) that the Welsh language, and elements of Welsh nationalism (devolution, civic nationalism) are more “accepted” by British institutes and politics, it’s easier for British fascists to appropriate Welsh symbols. (The quieting of unrest in Northern Ireland is related to all of this.)

4 It would seem to be the “Wen” [“white”] part of the Eryr Wen symbol that appeals to them. See this picture and the video and the fascist tune “Violent Storm White Eagle of Snowdon” on youtube.

5 Also note the Welsh name (“Waredigaeth” [sic]) of NF Wales members’ crap band. Despite the name, it’s interesting to note that musical member’s of NF Wales like David Powell, Bryan Powell and Chris Lewis are attracted to American Bluegrass music, not Welsh traditional music. (See the notes on the KKK in this article.)

6 We should remember with shame that the Englishman and racist Brit Enoch Powell also learned the language, along with several other languages. (The Powells were of Welsh descent.) (See the part on British-Welshness and racist perceptions of the language later in this article.)

7 See the video “Alex Davies: ‘Saunders Lewis & Militant Welsh Nationalism” on youtube.

We get another interesting appropriation of Welsh symbolism by the NA here, where they combine our national anthem (in English (!) (it is only ever sung in Welsh, except on very rare bizarre occasions)) and Scottish symbolism in a Brit-fascist image. (Compare this with the British-Welsh establishments’ appropriations mentioned in this article.)

8 Alongside elements of Welshness, the group has also tried to appropriate anarchist symbolism and tactics, a tendency amongst some fascists across Europe and North America. Likewise, we see in the propaganda of the NA, NF Wales and others the fascist tradition of attempting to appropriate anti-capitalist and working class rhetoric (see, for example, this leaflet talking about the “White working class”). Whilst looking at this new development in terms of Welshness, we must remember that fascists are incredibly flexible and paradoxical when it comes to taking symbols (see the note on the “EDL LGBT division” above). Past fascists have even appropriated directly anti-fascist symbols!

9 In contrast to the above groups, UKIP isn’t trying to be a violent group or movement “on the street” (though they came close to calling for violence recently following Brecshit (very similarly to Trump’s campaign threats about supposed election rigging), and many of them praise such acts). They support the racist violence of the state and the police, but through the Parliamentary system, not through recruiting or entering the institution directly (in contrast to the NF). They are not trying to be a power outside of Westminster and civil society, and this is not a part of their electoral strategy either (this is in contrast to Mussolini and Moseley’s Blackshirts, Hitler’s Brownshirts or Franco’s military coup). But despite all of this, UKIP must be looked at in the wider context of fascist groups like the above, “non-political” everyday racism and shit on the street and the “mainstream” racism of the state and border-system, and the reactionary rhetoric of the main parties (including Corbyn’s Labour Party, now that he too is spewing anti-migrant shit). Without a doubt, there’s is a recognition amongst many UKIP member’s and fascist groups of a “division of labour” which reinforces each other, and many shitbags are members of fascist groups and UKIP. As Britain First put it, “UKIP in the ballot box, Britain First on the streets”. Last, it’s important to note that many of the same anti-fascist tactics, especially those used against electorally inclined fascists, are very useful against UKIP, including for example “no platform”.

(Of course, UKIP’s Britishness, like the above fascist groups, is rank).

10 Alex Davies’ “lecture” comes close to being an exception to this, with him talking about Tân yn Llyn. But it’s important to note that he doesn’t praise the anti-militarism or anti-imperialism of burning Penyberth, nor does he call for similar things. Rather, he emphasises how white-supremacist fascists can gain attention through direct action. It’s an objective lesson to be learned, so as to fulfill completely different aims – they don’t identify emotionally with the event as so many Welsh people do.

11 The only weak similarity between some British fascists and some Welsh Nationalists is rhetoric over a “distributist” economic system and the attempt at a “third position” “between” capitalism and communism (see the “Welsh DistributistMovement” bellow, and Alex Davies “lecture” on Saunders once again). Whilst anarchwaethus disagrees with distributism, it isn’t in itself a feature of fascism. Many in the Labour party and Tory party, alongside others from every corner of the political spectrum, have called for distributism and a stance between capitalism and communism.

12 This is a tradition as old as Edward I’s appropriation of the Arthur story so as to cement his rule of Wales.

13 The presence of Roma and Welsh-Roma people in Wales was essential to the continuation and richness of the Triple Harp’s unbroken tradition in Wales, our national instrument.

14 People of African descent have been part of the history of Wales since Roman Britain – that is, since the birth of the nation.

15 Daniel Williams emphasises Britishness’ role in erasing diversity within Welshness. Though he does this from a civic nationalist position, not an anarchist one (for anarchwaethus the problem is that state paperwork exists and defines our nationalities in the first place!), we strongly agree with this point.

16 This appropriation, and the perception of “Celtic” countries as “more white” is worth attention when considering that many 18th and 19th century racial theorists saw the “Celtic race” as the “lowest”, “worst” race within the white races internal hierarchy. (It must be emphasised that all the white races were seen as much “higher” than the others, such as Jews and people of African descent, and that this hierarchy was the most important difference). See, for example, the beliefs of John Beddoe or Madison Grant.

17 Defining the Celts as people within the “white race” is bullshit on several levels. The old Celts existed long before the white race came into being as a social reality and system of power (a development that came into play at the end of the Middle Ages). It’s likely that culture, rather than shared descent, was what connected the old Celts of these islands to the Celts of the continent. Today, though descent is not entirely unrelated, it’s in culturally and nationally that the term has any meaningful worth. anarchwaethus hopes to expand on this in the future.

18 See, for example, the surreal BNP puppet show explaining the history of Boudicca (“and Boudicca, was white” (!))! Despite what’s said, rather than Buddug her Latin name is used. Once again, it follows the footsteps of British institutional mythology – see Queen Victoria’s appropriation of Boudicca’s symbolism.

19 For these Scots descendants in the USA, previously planted on the front-line of colonisation in Northern Ireland, their use of the term Celtic did not mean Irish Catholics (and their emphasis was Scots rather than Gaelic). By their second-embodiment anti-Catholicism was an essential part of the KKK whilst they attacked more recent migrants to the USA from the rest of Europe. We can see here a connection between the KKK’s burning crosses (an appropriation of an old Scottish Clansman tradition, which also began during their second-embodiment), and the tradition of burning crosses at Lewes bonfire in England, an event with anti-Catholic and anti-Irish roots. (Similarly to the KKK, some in Lewes bonfire continue to blacken their faces, despite calls to stop from people of colour).

(Though he apologises for colonisation (he talks about “celebrating” Scottish settlers), ignoring for the most part co-operation between the state and the KKK and shaking hands (!) and giving platform to a KKK leader, Neil Oliver’s recent BBC documentary discussing this topic is interesting and important.)
20 We then see this kind of white supremacy “returning” home. Content warning for the next links – they deal with racist and disgusting events. *Content note: the following links deal with racist and disgusting events.* See for example the history of the fascist Alan Beshella, or more recent KKK symbolism by fascists in the Valleys.

21 This history of appropriating Celtic symbolism doesn’t end with the KKK. This history, and the history of the appropriation of the Celtic Cross towards fascist ends is a complicated one and deserves discussion in itself (it’s likely that the symbol belonged to several European cultures before the modern age besides). In the 30s, some German and French (despite their opposition to Breton nationalism!) fascists began appropriating elements of Celtic culture. Jacques Doriot appears to be amongst the first to use the Celtic Cross towards fascist ends. In this period some fascist factions (small and unsuccessful) appeared on the fringes of the nationalist movement in Ireland, such as Ailtirí na hAiséirghe (who also used the Celtic Cross), and also some Breton fascists (it’s not obvious that these used the Celtic Cross).

Whilst discussing such histories we must also remember anti-fascist traditions in the “Celtic nations”. It was heartwarming to see Irish Republicans joining against fascists in Liverpool, and heartwarming to see an Irish anti-fascist banner flying in the battle at Dover. Similarly, though reactionary elements are to be seen in some Breton nationalist factions today, we must also note the Breton anti-fascist factions (alongside the Breton anarchist tradition).

22 Needless to say anarchwaethus insists that it’s Britishness and Anglicisation that threatens the Welsh language, not immigrants from across the sea. Anglicisation threatens both the Welsh language and their minority languages.

23 This is a common chant on English fascist marches. It was clear, from interviews and their accents, that the majority of the fascist crowd that came to Swansea that day were Englishmen from up North.

24 Alongside appropriating Welsh symbols, “romanticising” Wales as a white area and defining Wales as England, it’s worth noting that (male) British fascists have chose to travel to the mountains of Wales to hold violent training camps. (In this they are once again following the British establishment!) In 2014, different fascists attended the Sigurd Legion training group in the Bannau Brycheiniog, and in 2016 Britain First held a training camp in Eryri. The two camps including practising knife fighting. Many have connected the murder of MP Jo Cox, which happened shortly after the training camp, to Britain First.

25 Likewise, many Welsh antifascists have travelled (in 1936 and on other occasions) and continue to travel across the world in antifascist solidarity.

26 For a thorough discussion of Plaid Genedlaethol Cymru and the false accusations of fascism, see Richard Wyn Jones’ book.

27 They see, as anarchwaethus sees, a common enemy in the British imperialist order, though this order oppresses us in very different ways. We must, whilst talking about this history regarding Welsh nationalism, not ignore racist histories in Wales, in particular the role of many Welsh people in the British empire.

28 See, for example, this letter and answer and also this post: “A left wing photographer then shouted at a local NF member who was holding the Wales NF flag aloft that he wasn’t happy we were flying the white eagle of Snowdon symbol and his dad was ex free Wales army. This red clown was told that the REAL nationalists of Wales now have this symbol! It belongs to the real Welsh patriots defending the white Welsh working class! “We have taken the symbol and its now ours!” shouted the patriot, much to the red idiots disapproval.”

29 These fascist activities appear to be somewhat stronger in those areas previous called “British-Wales”, such as the Eastern part of the Valleys.

30 The closest we get is the “Welsh Distributist Movement” in the 90s. Though a number of the above groups are small, this group was minuscule (5 members apparently!). But English, once again, was their language, and it’s clear that main member Wyn Davies had strong connections to British fascists in the NF.

31 We must also note the connections between racist attacks and homophobic and transphobic attacks following Brecshit. There have also been the cases of hatred towards Welsh speakers on the street, which is (mis)perceived as a “foreign” language – see this story and also this tweet).

32 Some have connected this to successful antifascist action on these islands. Though we must celebrate such traditions, anarchwaethus feels that there are structural reasons which mean that such fascism is less useful to the imperialist state and British white supremacy. It could be argued that the elite in stable Britain doesn’t “need” fascism as much.

33 We occasionally see fascists from across the sea on these islands, such as Zjednoczeni Emigranci – and we must of oppose their fascism too. (We also of course get anti-fascist groups from across the sea, such as the famous Dywizjon161.) We also see occasional attempts at a kind of Euro-fascism (the explicit co-operation of fascists from different European nations, e.e. Pegida), but this in no way lessens the centrality of Britishness.

34 Fascism also has content beyond the national, obviously. Through killing white supremacy, capitalism, patriarchy and so on, we will also kill fascism. But we must also look at white-supremacy, capitalism and patriarchy on these islands in their British context and content.

Ffasgiaid Prydeinig yn ceisio bachu Cymreictod

To read an English translation of this article, go to “British fascists try to appropriate Welsh symbols“.

Ma ffasgiaid yn trial cymryd symbolau Cymreig a Chymraeg.

Dyma grwpiau hiliol, goruchafol-wen a threisgar. Maent oll yn ymosod ar ffoaduriaid a mudwyr. Maent yn Islamoffobaidd ac yn wrth-Semitaidd. Maent yn gwrth-ddosbarth-weithiol ac yn batriarchaidd. Maent yn rhagfarnllyd yn erbyn pobl anabl. Yn fyr: dyma gachwrs cachaidd. Nid oes croeso iddynt yng Nghymru, na nunman arall.

Rhaid gwrthwynebu ffasgiaeth, pa bynnag baner y codant. Rhaid hefyd gwrthwynebu’r ymgais hon i ecsbloetio a gwyrdroi ein symbolau a’n hiaith at ddibenion asgell-dde a Phrydeinig.

Yn yr erthygl hon, mae anarchwaethus yn trafod y datblygiad hwn ymysg ffasgiaid Prydeinig i gipio symbolau Cymru ac ein safiad fel gwrth-ffasgiaid yn erbyn Prydeindod.

Tueddiad Newydd – ‘run hen gachwrs

Nid yw presenoldeb ffasgiaid yng Nghymru yn rhywbeth newydd. Ceisiodd Crysau-Duon Moseley cynnal cyfarfodydd yn Ne Cymru yn y 30au er enghraifft, lle cawsant eu croesawu gan friciau, poteli, paffio a thipyn o ware pop.[1]

Yr hyn sy’n newydd yw’r tueddiad gan ffasgiaid Prydeinig i fachu symbolau Cymreig, gan gynnwys symbolau gwrth-Brydeinig. Hyd ag y gwyddwn, ni ellid dychmygu hyn rhyw ugain mlynedd yn ôl. Pryd ny, os roedd y fath ffasgiaid yn sôn am Gymru, Cymreictod neu’r iaith o gwbl, ymosodol a gwrth-Gymreig oedd eu rhethreg a’u safiad. Mae hyn wedi newid, er pwysleisiwn mai newid arwynebol a symbolaidd yn unig yw.[2][3]

Fe wnaeth y Valleys’ Frontline Firm (grŵp bach cysylltiedig i’r NF) trial efelychu bathodyn tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru er enghraifft. Ond yn lle “Gorau Chwarae Cyd Chwarae”, mae ganddynt swastika bach, bach.

Y “VFF”: O ddaffodiliaid i… swastika. Cachwrs.

Ei’r National Front Wales cam ymhellach, gan hedfan cyfuniad hyll o’r Eryr Wen (hen arwydd Byddin Rhyddid Cymru) a Baner Glyndŵr, symbolau gwrth-Brydeinig, gerllaw Jac yr Undeb. (Am gefndir: bydde hyn yn gyfystyrol i hedfan Jac yr Undeb, neu faner Undebol, gerllaw baner IRA). A sylwant yr eironi a’r gwrthgyferbyniad? Pwy a wyr.[4] Ar wefan nwyddau’r National Front, ers 2014 gellid prynu’r faner “Cymreig” hyn, gerllaw baner “hang IRA Scum” a baneri Natsïaidd. Druan ar Cayo. Mae hefyd un dudalen Gymraeg ar eu gwefan NF Wales, lle ymosodant ar “mewnbudiaeth” [sic].[5]

NF Wales, 2015, yn llusgo symbolau Cymru trwy’r baw.

Mae’r BNP, ers rhyw ddeng mlynedd, wedi dechrau defnyddio’r Ddraig Goch ar eu propaganda yng Nghymru. Mae Nick Griffin, cyn-arweinydd y BNP, wedi symud i Lanerfyl yng nghefn wlad Cymru – rywbeth (rhu) arferol ymysg Saeson cyfoethog. Ond yn anarferol i’r fath Brit, ceisiodd (yn ôl pob sôn) dysgu’r Gymraeg , gan anfon ei blant i ysgol Cymraeg. (Yn wir, rhai blynyddoedd yn ôl gwelwyd ef yn y ‘Steddfod!). Yn debyg, fe glywodd anarchwaethus am un neu ddau ffasgydd yn Ne Cymru yn mynd ati i geisio dysgu’r iaith dros y blynyddoedd diwethaf.[6]

Yn ddiweddarach, ma Alex Davies wedi ceisio cymharu Saunders Lewis a’r frwydr dros yr iaith i’r frwydr dros oruchafiaeth wen (!). Dyma un o brif-aelodau ifanc y grŵp treisgar “National Action”. (Mae’r NA yn enwog am ei faner “Hitler was right” ac am fod y gyfundrefn asgell dde cyntaf erioed i’w cael ei wahardd gan y wladwriaeth. Yn 2016 wnaethant trial (a methu yn llwyr) i ymosod ar brotest gwrth-ffasgaidd yn erbyn y demo “White Pride” yn Abertawe.) Am bron awr gyfan boenus areithiodd Davies i’r “London Forum” a gafodd cyfarfod cudd yng Nghaerdydd, gan ymosod ar Iddewon, defnyddio sarhadau hiliol a chlodfori Natsïaid. Wrth gloi, wetodd: “what I’d like to say to British Nationalists and to white nationalists, national socialists [hynny yw, Natsïaid], what we can do is we can take from the Welsh movement some examples.”[7][8]

Alex Davies gyda’r “London Forum”

Yn olaf, mae UKIP yn ddiweddarach wedi hefyd dechrau defnyddio peth Cymraeg nawr ac yn y man. Yn debyg i’r BNP ac eraill, cynt roedd ei safbwynt swyddogol yn un hynod o wrth-Gymraeg, ac fel yr enghreifftiau hyn oll nid oes amheuaeth bod y newid yn un arwynebol rhagrithiol a bod rhagfarn gwrth-Gymraeg yn parhau yn gryf. (Nid yw anarchwaethus yn sicr y gellid diffinio UKIP fel ffasgiaeth syml yn yr un modd a’r grwpiau uchod (trafodaeth arall).[9] Ond heb os maent dal yn llawn cach hiliol – ymysg cach arall – a rhaid eu gwrthwynebu felly. Ware teg i Gymdeithas am gymryd safiad yn eu herbyn yn ddiweddar.)


Er iddynt fachu symbolau Cymreig, neu hyd yn oed symbolau gwrth-Brydeinig, Prydeindod yw hanfod y ffasgiaid hyn oll. Nid ydynt yn credu yng Nghymru Rydd yn unrhyw ystyr – yn wir, maent yn gwrthwynebu’r fath genedlaetholdeb. Maent yn dymuno i Gymru aros yn rhan o’r undeb Prydeinig. Er iddynt ar achlysuron prin grybwyll neu ddefnyddio’r iaith, nid ydynt yn becso neu yn brwydro drosti, na chwaith yn cysylltu eu hun i frwydrau hanes y genedl.[10] Oni bai i’r symbolau o genedlaetholdeb Cymraeg y bachant, nid oes ganddynt ddim un nodwedd o genedlaetholdeb(au) Cymreig (brwydr yr iaith, gwrth-filitariaeth neu heddychiaeth, ymreolaeth, annibyniaeth neu ryddid i Gymru, unoliaeth ryngwladol gyda chenhedloedd gorthrymedig ac yn y blaen).[11] I’r gwrthwyneb: maent yn ymfalchïo yn eu Prydeindod (Prydeindod gwyn, wrth gwrs). Cymru fach o fewn Prydain mawr yw eu Cymreictod wag.

Nid oes mawr o syndod fan hyn. Maent yn dilyn traddodiad cyfarwydd o Brydeindod-Gymreig, sy’n gafael yn rhai symbolau Cymreig, ac yn fodlon ymfalchïo am Gymreictod i raddau, o fewn y drefn ymerodraethol Brydeinig. Dyma fytholeg cachaidd y Rhoial Welch Fusiliers, stori gelwyddog Rorke’s Drifft, Harri’r VII, David Lloyd George ac yn y blaen.[12] Y syndod yw iddynt wneud hyn trwy ddefnyddio Baner Glyndŵr neu Saunders Lewis!

“White Wales” neu “Western England”?

Y gwahaniaeth yw iddynt gysylltu’r Cymreictod gwag hwn â goruchafiaeth wen amlwg. Maent yn dychmygu Cymru fach wyn sy’n wynnach na dinasoedd Lloegr. Trwy gam-ddiffinio Cymru fel hil wen yn ei hanfod, daw Cymreictod iddynt yn symbol o oruchafiaeth wen. Iddyn nhw, i fod yn Gymro/aes (neu Brydeinwr) yw i beidio fod yn ddu, i beidio fod yn Fwslim neu yn Iddewig, i beidio fod yn fewnfudwr “o dramor”.

Dyma rwtsh llwyr wrth gwrs, yn hanesyddol ac yn bresennol, sydd yn dileu hanesion Cymreig nad oedd yn wyn, hanesion mudwyr yng Nghymru, hanesion Cymry-Iddewig, Mwslemaidd, Roma ac yn y blaen.[13][14][15] Ac er nad yw record genedlaetholdeb Cymreig go-iawn yn un perffaith o bell ffordd, nid yn nhermau’r hil wen yr aethant ati i ddiffinio Cymreictod. Yn hytrach, ei brif ddiffiniad o ran Cymreictod oedd ac yw’r elfen ieithyddol a/neu wrthwynebiad i’r Seisnigrwydd oedd yn eu gormesu – i fod yn Gymro/aes yw i fod mewn rhyw berthynas (petaent yn ei siarad neu beidio) â’r iaith gynhenid a/neu i beidio fod yn Sais. Gan fod rhan helaeth o Saeson yn wyn eu croen, nid oedd hil yn yr ystyr hyn yn rhan bwysig na chanolog i’w diffiniad o Gymreictod.

Balchder Cymreig, nid balchder gwyn. Ie wir. Baner gwrthffasgaidd o brotest Abertawe, 2014.
Balchder Cymreig, nid balchder gwyn. Ie wir. Baner gwrthffasgaidd o brotest Abertawe, 2014.

Er bod y bachiad o symbolau Cymreig gan ffasgiaid Prydeinig yn un diweddar, mae hanes hirach o fachiadau gan oruchafwyr gwyn yn gyffredinol o symbolau Celtaidd.[16] Mae’r cam-gyfystyru hyn o’r Celtiaid gyda’r hil wen yn chwarae rhan yn y dychymyg ffasgaidd Prydeinig yma heddiw (er gwaetha ffaith mai gwreiddiau Prydeindod modern yw goresgyniad yr Eignl-Sacsoniaid a’r Normaniaid, yn hytrach na’r hen Frythoniaid!).[17][18] Gellid olrhain hyn yn eu tro i’r Klu Klux Klan hiliol yn yr Unol Daleithiau, oedd yn ymfalchïo ym mytholeg o’u gwreiddiau “Celtaidd” (Scots-Presbetaraidd) gerllaw gwreiddiau “Eingl-Sacsonaidd”. (Unwaith eto, mae defnydd y KKK o’r term “Anglo-Celtic” er mwyn gam-ddiffinio eu croen gwyn yn gwbl ddiystyr (os nad wrthun) i genedlaetholdeb Cymreig.)[19][20]

“Wylit, wylit, Lywelyn / Wylit waed pe gwelit hyn…” Bachiad y groes Geltaidd gan oruchafwyr gwyn [21]

Llaw yn llaw â’r fytholeg hiliol hon, mae nifer o Saeson gwyn wedi dewis symud i Gymru gan iddynt eu gweld fel ardal sydd yn “dal i fod yn wyn”. Mae’r Brits cefnog hyn yn aml wedi codi o ran dosbarth, ac yn dewis ymfudo o’u dinasoedd yn Lloegr fel rhan o “white flight”. Yr eironi amlwg yw iddynt gwyno am farwolaeth eu “diwylliant” (a gan hyn, maent yn golygu “diwylliant” gwyn) a “mewnfudwyr”, ond yn ddigon bodlon symud i Gymru (neu brynu ail gartref yma), ac i ardaloedd y Fro Gymraeg, gan hedfan Jac yr Undeb neu faner Lloegr a mynnu peidio dysgu’r iaith![22] Nid yw anarchwaethus yn trial gweud mai “white flighters” yw’r Saeson oll sydd yn symud i Gymru, ond yn sicr mae carfan ohonynt ac mae hyn yn werth sylw. I raddau, gellid cysylltu tipyn o weithredoedd trefnus ffasgaidd yng Nghymru i’r garfan hon, a hefyd i Saeson gwyn sydd yn dod dros glawdd Offa am yr ambell wrthdystiad.

North Wales EDL: Yn “amddiffyn” Lloegr… yng Ngogledd Cymru

Nid oes gwell grynodeb o hyn na siant ffasgiaid y digwyddiad “White Pride” yn Abertawe yn 2014. Wrth iddynt hedfan Baner Glyndŵr gerllaw Jac yr Undeb, gwaeddodd y dorf: “this is England, not Pakistan”(!).[23][24]

(Wrth gwrs, bwysig iawn nodi bod gwrthffasgiaid di-Gymreig yng Nghymru, a bod rhai yn teithio o du allan i Gymru am brotestiadau gwrth-ffasgiaid yma, a ware teg iddynt.[25] Afraid weud nad ydyn nhw yn mynnu mai Lloegr yw Cymru.)

Cenedlaetholdeb Cymreig a (gwrth)Ffasgiaeth

Ar ôl iddynt dynnu o symbolau Cymreig ei holl ystyr mae’r cachwrs hyn yn mynd ati i ddiffinio cenedlaetholdeb Cymreig fel ffasgiaeth. Dyma rwtsh unwaith eto. Er bod gan rai fel Julian Cayo-Evans ac yn enwedig Saunders Lewis eu beiau – ac nid pwrpas yr erthygl hon yw amddiffyn y beiau hyn – ni ellid eu diffinio fel ffasgiaid.[26] Nid oedd yr unigolion hyn yn gynrychioliadol o’r mudiad cenedlaetholgar yn gyfan chwaith (sefyllfa enwog o ran arweinyddiaeth Saunders). Nid yw’r mudiad cenedlaetholgar Cymreig erioed wedi bod yn fudiad ffasgaidd. Fel trafodwyd eisoes, hanfod cenedlaetholdeb Cymreig oedd gwrthwynebiad i’r undeb Prydeinig, gormes y Saeson, ac (i raddau gwahanol) tranc yr iaith – safiadau gwrth-imperialaidd amlwg. Heb os, roedd gan Saunders Lewis ac i raddau llai rhai eraill yn gynnar yn y mudiad safbwyntiau gwrth-Semitaidd, ac ar adegau edmygedd o Hitler (yn amlwg dyma’r tueddiadau gwarthus a ddenodd Alex Davies ato). Rhaid ymosod ar hyn. Rhaid ymosod yn ogystal ar ei batriarchaeth a’i wrthwynebiad i ryfel dosbarthiadol, ac mi ymosodwyd arno felly gan genedlaetholwyr Cymreig eraill. Ond nid yw’r safbwyntiau hyn yn ei wahaniaethu o nifer o unigolion a phleidiau eraill yn yr oes, petai hyn yn Dorïaid, Rhyddfrydwyr neu’r Blaid Lafur. Mae rhai unigolion ac elfennau haerllug ac adweithiol, gan gynnwys rhai gwrth-Semitaidd, yw darganfod ym mron pob mudiad. Nid yw anarchiaeth na hyd yn oed grwpiau gwrth-ffasgaidd yn eithriad i hyn.

Y gwirionedd yw bod rhywfaint o draddodiad ymysg cenedlaetholwyr Cymreig i wrthwynebu ffasgiaeth. Mae atgofion yr anarchydd Saesneg Ian Bone o frwydro ger ochr Gweriniaethwyr Cymreig yn erbyn ffasgiaid yn yr 70au yn dyst i hyn. Yn ogystal, gellid dadlau bod ymgais cymysg o wrth-hiliaeth ac unoliaeth gyda phobl nad yw’n wyn eu croen yn un o dueddiadau llai blaengar cenedlaetholdeb Cymreig.[27] Yn wir, mae bachiad y ffasgiaid Prydeinig hyn o symbolau Cymreig yn ôl pob golwg mond yn cythruddo a gwylltio Gweriniaethwyr Cymreig yn erbyn ffasgiaid ymhellach.[28]

Mae’r ffasgiaid yn dilyn traddodiadau’r sefydliad Prydeinig unwaith eto fan hyn. Maent wedi llyncu celwydd y sefydliad Prydeinig yn ystod ac ar ôl yr ail ryfel byd: y cyhuddiad ffals mai ffasgiaid a gefnogai’r Natsïaid oedd Cenedlaetholwyr Cymreig oll. (Bwysig nodi bod gwladwriaeth Brydain wedi cyhuddo heddychwyr, comiwnyddion Cymreig fel Niclas y Glais, a’r holl gymuned Eidalaidd Cymru gerllaw nifer eraill yn debyg). Maent yn derbyn y celwydd, ac yn eu gweld fel rhywbeth da. Wedyn, trwy fachu symbolau cenedlaetholdeb Cymreig, ânt ati i drial troi’r celwydd yn “wirionedd” er mwyn cyflawni’r cyhuddiad gwreiddiol.

Gwrth-Ffasgiaeth Gwrth-Brydeinig

Fel trafodwyd eisoes, Prydeinig-Gymreig, Prydeinig os nad Seisnigaidd eu naws yw’r ffasgiaid hyn oll.[29] Yn wir, nid oes esiampl yn ein hanes (cyn belled) o gyfundrefn ffasgaidd gynhenid Cymreig a Chymraeg.[30]

Wrth gwrs, nid yw hyn yn golygu bod Cymru yn genedl radical o’i hanfod heb hiliaeth na gorthrymder, fel cred rhai Cymry gwyn naïf. Mae’r bleidlais Brecshit yng Nghymru, a’r twf yn ymosodiadau hiliol yn ei sgil, yn ddigon i beri pryder heb sôn am grwpiau ffasgaidd trefnedig.[31] Mae hiliaeth y wladwriaeth a thrais y system-ffiniau yn sefyllfa hunllefus ta beth. Rhaid cofio’r gwersylloedd ataliad ar yr ynys hon, a’r rhai newydd ar hyd y ffiniau yn Ewrop lle lofruddiwyd ffoaduriaid gan G4S ac eraill yn ddyddiol. Er i anarchwaethus uchod gwahaniaethu rhywfaint rhwng grwpiau ffasgaidd a hiliaeth UKIP neu hiliaeth y wladwriaeth, rhaid cyfaddef bod y fath linellau yn aneglur, nawr cymaint ag erioed. Mae’r nos yn hir.

Mae llai o bresenoldeb gan ffasgiaid ar y stryd ar yr ynysoedd hyn nag sydd yn weddill Ewrop.[32] Mae hefyd gymharol lai o weithgaredd ffasgiaid yng Nghymru nag sydd yn Lloegr. Wrth nodi brwydro mewnol NF Wales, gwaharddiad diweddar yr NA, cwymp y BNP a diffyg presenoldeb grwpiau newydd (yn llythrennol!) nid yw’n bosib honni bod anarchwaethus a gwrth-ffasgiaid yn rhoi gormod o sylw i grwpiau dibwys? Ein hateb cadarnhaol yw nac ydi. Yn gyntaf dim, er bod y grwpiau yn fychan (yn enwedig wrth ei gymharu â dyddiau bri’r EDL), maent yn graidd-galed ac yn fwy treisgar. Yn ail, cofiwn fod twf aruthrol a sydyn yr EDL, a grwpiau fel Pegida yn yr Almaen, yn weddol annisgwyl ac wedi synnu nifer. Rhaid chwalu ffasgiaeth ar bob achlysur er mwyn atal y fath twf. Yn drydydd, mae’r grwpiau ffasgaidd hyn yn gysylltiedig, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol, i hiliaeth a chach arall pob dydd ar y stryd ac i hiliaeth a chach arall y wladwriaeth. Pan lwydda ffasgiaid ar y strydoedd, mae hyder hiliol a rhagfarn yn erbyn grwpiau gorthrymedig yn cryfhau, a surwyd yr holl awyrgylch gwleidyddol. Er mwyn cwffio un rhaid hefyd cwffio’r llall.

I gloi, mynna anarchwaethus bod angen gwrth-ffasgiaeth gwrth-Brydeinig.

O safiad Cymreictod, mae ffasgiaeth yng Nghymru yn parhau i weithredu dros Brydeindod a Seisnigeiddio, er gwaetha’r newid arwynebol hwn. Mae hefyd yn peri math amgen o farwolaeth i’r Gymraeg, canys iaith farw yw’r Gymraeg yng nghennau ffasgydd. Trwy geisio cymryd ein symbolau maent yn ein difreinio o’n traddodiadau ac yn eu lladd o wir fywyd, yn union fel gwnaethpwyd gan Brydeindod eisoes. Rhaid i’r Gymraeg byw: rhaid lladd ffasgiaeth.

O safiad gwrth-ffasgaidd ar yr ynysoedd hyn, rhaid i ni ymosod ar Brydeindod er mwyn gweithredu’n effeithiol. Nid yw ffasgiaeth yn bodoli mewn gwagle – mae ganddo aelwyd, iaith a diwylliant. Prydeindod gwyn yw diwylliant gormesol ffasgiaeth ein hynysoedd, a’r iaith Saesneg sy’n llifo trwy’i gwythiennau.[33][34] Trwy ladd Prydeindod, fe leddir ffasgiaeth Brydeinig.

Rhaid gwrthwynebu ffasgiaeth yn ffisegol ar y strydoedd, gan gymryd o’u dwylo baneri Cymru.

I’r gad!


Dolenni Gwrthffasgaidd


Diolch i Welsh Antifa, Disuj a baneri gwrth-ffasgaidd Gwyddelig am ysbrydoli’r baner newydd.

1 Am rhai darnau o’r hanes gwrth-BUF Cymru arlein, gwelwch “Fighting fascism is a great Welsh tradition“, y grynodeb ma o bennod yn “Miner’s Against Fascism”, neu’r atgof melys hwn o “Sally” Harrington.

2 Gellid cymharu’r newid arwynebol hwn i gamddefnydd yr EDL o rethreg hawliau LHDT (LGBT) at ddibenion Islamoffobaidd. Dyma fachiad arwynebol, rhagrithiol a gwag unwaith eto: er bod aelod o’r EDL yn hedfan y faner enfys LHDT mae’r dorf ffasgaidd yn bloeddio siantiau homoffobaidd.

3 Mae anarchwaethus uchod yn edrych ar wreiddiau’r datblygiad yn fachiad goruchafiaeth wen fyd-eang o fytholeg “Celtaidd”, ond pam ceir y newid hwn o ran ffasgiaeth Brydeinig a symbolau Cymreictod yn ddiweddar? Tyb anarchwaethus yw, ar yr un llaw, diffyg gweithredu presennol ar ran y mudiad cenedlaethol Cymreig a’r mudiad dros yr iaith, ac ar y llaw arall, y derbyniad cysylltiedig o elfennau o’r mudiadau hyn i mewn i’r sefydliad a’r prif-ffrwd. Hynny yw, diffyg dandedd mudiad y genedl a’r iaith yn y presennol, a llwyddiannau’r un mudiad yn y gorffennol. Pan roedd cenedlaetholwyr Cymreig milwriaethus yn eu bri, yn trial bomio Arwisgiad Tywysog Cymru, neu yn llosgi tai haf Saeson cefnog, nid oedd yn bosib i ffasgiaid Prydeinig uniaethu a’u symbolau. Ar yr un pryd, nawr (yn dilyn brwydrau’r gorffennol) bod y Gymraeg, ac elfennau o genedlaetholdeb Cymreig (datganoli, cenedlaetholdeb sifig) yn fwy “derbyniol” gan wleidyddiaeth a sefydliadau Prydeinig, haws yw i ffasgiaid Prydeinig bachu symbolau Cymreig. (Mae’r lleihad yn aflonyddwch yng Ngogledd Iwerddon yn berthnasol i hyn oll.)

4 Mae’n debyg taw elfen “Wen” yr Eryr Wen sydd wedi apelio atynt. Gwelwch y llun yma a’r gerddoriaeth ffasgaidd “Violent Storm White Eagle Of Snowdon” ar youtube.

5 Nodwch hefyd enw Cymraeg (“Waredigaeth” [sic]) band aruthrol o wael aelodau’r NF Wales. Er yr enw, diddorol nodi y denwyd ffasgiaid cerddorol NF Wales fel David Powell, Bryan Powell a Chris Lewis i gerddoriaeth Bluegrass Americanaidd, nid i gerddoriaeth draddodiadol Gymraeg. (Gwelwch y nodiadau ar y KKK yn yr erthygl hon.)

6 Cofiwn â siom fod y Sais a Phrydeiniwr hiliol Enoch Powell hefyd wedi mynd ati i ddysgu’r iaith, gerllaw sawl iaith arall. (Mi roedd y Powells o dras Gymreig.) (Gwelwch y rhan ar Brydeindod-Gymreig a chanfyddiadau hiliol o’r iaith yn hwyrach yn yr erthygl.)

7 Gwelwch y fideo “Alex Davies: ‘Saunders Lewis & Militant Welsh Nationalism” ar youtube.

Ceir bachiad diddorol arall o symbolaeth Gymreig gan yr NA fan hyn, lle cyfunant ein hanthem genedlaethol (yn Saesneg (!)) a symbolaeth Albanaidd mewn darlun Prydeinig-ffasgaidd. (Cymharwch hyn â bachiadau’r Sefydliad Prydeinig-Gymreig y crybwyllwyd yn hwyrach yn yr erthygl.)

8 Gerllaw elfennau o Gymreictod, mae’r grŵp hefyd wedi ceisio bachu symbolau a thactegau anarchaidd, tueddiad ymysg rhai ffasgiaid dros Ewrop a Gogledd America. Yn debyg, gwelwn ym mhropaganda yr NA, NF Wales ac eraill y traddodiad ffasgaidd o geisio bachu rhethreg wrth-gyfalafol a dosbarth gweithiol (gwelir, er engraifft, y daflen hon yn sôn am “White working class”). Wrth edrych ar y datblygiad newydd hyn o ran Cymreictod, rhaid cofio bod ffasgiaid yn du hwnt o hyblyg a pharadocsaidd o ran bachu symbolau (gwelwch y nodyn ar yr “LGBT EDL division” uchod). Yn wir, mae ffasgiaid yn y gorffennol wedi bachu symbolau uniongyrchol gwrthffasgaidd!

9 Yn wahanol i’r grwpiau uchod, nid yw UKIP yn ymgeisio i fod yn gyfundrefn neu fudiad treisiol “ar y stryd” (er fe wnaethant ymylu ar alw am drais ar y stryd yn ddiweddar yn sgil Brecshit (yn debyg iawn i fygythiadau ymgyrch Trump am honiadau o etholiad ffug), ac mae nifer ohonynt yn clodfori’r fath weithredoedd). Maent yn cefnogi trais hiliol y wladwriaeth a’r heddlu, ond trwy’r system Seneddol, nid trwy recriwtio a mynd i mewn yn uniongyrchol i’r sefydliad (yn wahanol i’r NF). Nid ydynt yn trial i fod yn bŵer tu allan i’r Senedd a’r gymdeithas sifil, ac nid yw hyn yn rhan o’i strategaeth etholiadol chwaith (mae hyn yn wahanol i Grysau Duon Mussolini a Moseley a Chrysau Brown Hitler, neu gipiad Franco o’r wladwriaeth trwy’r fyddin). Ond wedi dweud hyn oll, rhaid edrych ar UKIP yn y cyd-destun ehangach o’r grwpiau ffasgaidd fel yr uchod, hiliaeth a chach “di-wleidyddol” beunyddiol ar y stryd a hiliaeth “prif-ffrwd” y wladwriaeth a’r system-ffiniau, a rhethreg adweithiol y prif-bleidiau oll (gan gynnwys Plaid Lafur Corbyn, gydag ef hefyd nawr yn anerchu cach gwrth-fudwyr). Yn sicr, mae adnabyddiaeth ymysg nifer o aelodau UKIP a grwpiau ffasgiaid o fath o “raniad o lafur” sydd yn atgyfnerthu ei gilydd, ac mae nifer o gachwrs yn aelodau o grwpiau ffasgaidd ac o UKIP hefyd. Fel wedodd ffasgiaid Britain First, “UKIP in the ballot box, Britain First on the streets”. Yn olaf, mae’n bwysig nodi bod nifer o’r un tactegau gwrth-ffasgaidd, yn enwedig yn erbyn ffasgiaid fwy etholiadol, yn ddefnyddiol iawn yn erbyn UKIP, gan gynnwys “dim platfform” (“no platform”) er enghraifft.

(Wrth gwrs, mae Prydeindod UKIP, fel y grwpiau ffasgiaid uchod, yn rhonc).

10 Mae “darlith” Alex Davies yn ymylu ar fod yn eithriad i hyn, gan siarad am y Tân yn Llyn. Ond pwysig nodi nad yw’n clodfori gwrth-filitariaeth a gwrth-imperialaeth Llosgi Penyberth, nac yn galw am bethau tebyg. Yn hytrach, mae’n pwysleisio sut gall ffasgiaid goruchafol-wyn tynnu sylw at eu hun trwy weithredu. Gwers wrthrychol sydd ganddynt i ddysgu, er mwyn cyflawnu dibenion cwbl wahanol – nid ydynt yn uniaethu yn emosiynol a’r digwyddiad fel gwneiff nifer o bobl Cymru.

11 Yr unig debygrwydd gwan sydd gan rai ffasgiaid Prydeinig i rai Cenedlaetholwyr Cymreig yw rhethreg dros y system economaidd o “ddosraniad” a’r ymgais am “drydydd safiad” “rhwng” cyfalafiaeth a chomiwnyddiaeth (gwelir y “Welsh Distributist Movement” isod, a “darlith” Alex Davies ar Saunders unwaith eto). Er bod anarchwaethus yn anghytuno â dosraniaeth, nid yw yn ei hun yn nodwedd o ffasgiaeth. Mae nifer yn y Blaid Dorïaidd a’r Blaid Lafur, gerllaw eraill o sawl cwr a thu’r sbectrwm gwleidyddol, wedi galw am ddosraniaeth a safiad rhwng cyfslafiaeth a chomiwnyddiaeth.

12 Dyma draddodiad mor hen â bachiad Edward I o stori Arthur er mwyn cadarnhau ei feddiant o Gymru.

13 Roedd presenoldeb pobl Roma a phobl Roma-Gymreig yng Nghymru yn allweddol i barhad a chyfoeth traddodiad di-dor y Delyn Deires yng Nghymru, ein hofferyn cenedlaethol.

14 Mae pobl o dras Affricanaidd wedi bod yn rhan o hanes Cymru ers oes y Rhufeiniad ym Mhrydain – hynny yw, ers genedigaeth y genedl.

15 Pwysleisia Daniel Williams rôl Prydeindod mewn dileu’r amrywiaethau hyn o fewn Cymreictod. Er iddo wneud hyn o safiad cenedlaetholdeb sifig, nid un anarchaidd (y drwg i anarchwaethus yw bod ffurflenni gwladwriaethol yn bodoli ac yn diffinio ein cenedligrwydd yn y lle gyntaf!), cytunwn yn frwd ar y pwynt hwn.

16 Mae’r bachiad hwn, a’r canfyddiad o wledydd “Celtaidd” fel llefydd “mwy gwyn” yn werth sylw wrth ystyried y gwelodd nifer o theoryddwyr hiliaethol yr 18fed a’r 19eg ganrif “yr hil Geltaidd” cynt fel yr hil “isaf”, “gwaethaf” o fewn hierarchaeth fewnol yr hiliau gwyn. (Rhaid pwysleisio y gwelwyd yr hiliau gwyn oll yn llawer “uwch” na hiliau eraill, megis Iddewon a phobl Du, a’r hierarchaeth hon oedd y gwahaniaeth pwysicaf). Gwelir, er enghraifft, credoau John Beddoe neu Madison Grant.

17 Mae diffinio’r Celtiaid fel pobl o fewn yr “hil wen” yn rwtsh ar sawl lefel. Roedd yr hen Geltiaid yn bodoli hir cyn i’r hil wen bodoli fel realiti cymdeithasol a system o bŵer (datblygiad sy’n deillio o ddiwedd yr Oesoedd Canol). Mae’n debyg mai diwylliant, yn hytrach nag un dras gyffredin, oedd yn cysylltu hen Geltiaid yr ynysoedd hyn i Geltiaid y cyfandir. Heddiw, er nad yw dras yn llwyr amherthnasol, yn ddiwylliannol a chenedlaethol mai gan y term unrhyw werth ystyrlon. Gobeithia anarchwaethus ymhelaethu ar hyn yn y dyfodol.

18 Gwelwch, er enghraifft, fideo afreal sioe pwped y BNP yn adrodd hanes Buddug (“and Boudicca, was white”(!))! Er gwaetha’r hyn mae’n dweud, defnyddiwyd eu henw Lladin. Unwaith eto, mae’n canlyn mytholeg y sefydliad Prydeinig – gwelir bachiad Brenhines Fictoria o symbolaeth Buddug.

19 I ddisgynyddion y Scots hyn yn yr UDA, a roddwyd cynt ar flaengad wladychiad yng Ngogledd Iwerddon, nid oedd eu defnydd o’r term Celtaidd yn golygu Gwyddelod Catholig (a’r pwyslais oedd y Scoteg yn hytrach na’r Aeleg). Erbyn ei ail-ymgorfforiad roedd gwrth-Gatholigiaeth yn rhan hanfodol o’r KKK wrth iddynt ymosod ar fudwyr diweddarach i’r UDA o weddill Ewrop. Gellid gweld cysylltiad felly rhwng llosgi croesau’r KKK (bachiad o hen arfer dynion Clan yn yr Alban, a ddechreuwyd hefyd yn ystod yr ail-ymgorfforiad), a thraddodiad llosgi croesau Lewes bonfire yn Lloegr, digwyddiad â gwreiddiau gwrth-Gatholig a gwrth-Wyddelig. (Yn debyg i’r KKK, mai rhai yn Lewes bonfire yn parhau i dduo eu hwynebau, er gwaetha galwadau i beidio o bobl du eu croen.)

(Er iddo maddeuo am wladychiad (mae’n sôn am “ddathlu” y gwladychwyr Albanaidd), anwybyddu i raddau helaeth y cydweithrediad rhwng y wladwriaeth a’r KKK gerllaw siglo llaw (!) a rhoi platfform i arweinydd KKK, mae rhaglen dogfen ddiweddar Neil Oliver ar y BBC yn trafod y mater yn un hynod o ddiddorol a phwysig.)

20 Mi welwn wedyn yr oruchafiaeth wen hon yn “dychwelyd” gartre. *Rhybudd cynnwys am y dolenni nesaf – maent yn delio gyda digwyddiadau hiliol a haerllug* Gwelwch hanes y ffasgydd Alan Beshella er enghraifft, neu symbolaeth KKK diweddarach gan ffasgiaid yn y Cymoedd.

21 Nid yw’r hanes o fachu symbolaeth Geltaidd yn cwpla gyda’r KKK. Mae’r hanes hwn, a hanes bachiad y Groes Geltaidd at ddibenion ffasgaidd yn un cymhleth ac yn haeddu trafodaeth yn ei hun (mae’n debyg bod symbol tebyg yn perthyn i sawl ddiwylliant Ewropeaidd cyn yr oes fodern ta beth). Yn y 30au, dechreuodd rhai ffasgiaid Almaeneg a Ffrengig (er gwaetha eu gwrthwynebiad i genedlaetholdeb Llydaweg!) bachu elfennau o ddiwylliant Celtaidd. Ymddengys Jacques Doriot i fod ymysg y cyntaf i ddefnyddio’r Groes Geltaidd at ddibenion ffasgaidd. Mi ymddangosodd yn y cyfnod hwn garfannau (bychan a di-lwyddiant) ffasgaidd ar ymylon y mudiad cenedlaetholgar yn Iwerddon, megis Ailtirí na hAiséirghe (oedd hefyd yn defnyddio’r Groes Geltaidd), ac hefyd rhai ffasgiaid Llydaweg (nid yw’n amlwg bod y rhain wedi defnyddio’r Groes Geltaidd).

Wrth drafod y fath hanesion rhaid hefyd gofio traddodiadau gwrth-ffasgaidd y “gwledydd Celtaidd”. Braf oedd gweld Gweriniaethwyr Gwyddelig yn ymuno yn erbyn ffasgiaid yn Lerpwl, braf hefyd oedd gweld baner gwrth-ffasgaidd Gwyddelig yn hedfan ym mrwydr fawr Dover. Yn debyg, er bod elfennau adweithiol i’w gweld yng ngharfannau o genedlaetholwyr Llydaweg heddiw, rhaid nodi hefyd y carfannau gwrth-ffasgaidd Llydaweg (gerllaw traddodiad anarchiaid Llydaweg).

22 Afraid weud y mynna anarchwaethus mai Prydeindod, a Seisnigeiddio yw’r bygythiad i’r Gymraeg, nid mewnfudwyr o dramor. Mae Seisnigeiddio yn fygythiad i’r iaith Gymraeg ac i’w hieithoedd lleiafrifol nhw yn ogystal.

23 Dyma siant cyffredin gan Saeson ar orymdeithiau ffasgiaidd. Roedd yn amlwg, o gyfweliadau ac o’u hacenion, taw Saeson o Ogledd Lloegr oedd rhan helaeth o’r dorf ffasgaidd a ddaeth i Abertawe ar y diwrnod ‘ny.

24 Gerllaw bachu symbolau Cymreictod, “romanteiddio” Cymru fel ardal wen a diffinio Cymru fel Lloegr, gwerth nodi bod ffasgwyr (gwrywaidd) Prydeinig wedi dewis teithio i fynyddoedd Cymru er mwyn cynnal gwersylloedd hyfforddiant treisgar. (Mewn hyn o beth maent unwaith eto yn efelychu’r sefydliad Prydeinig!) Yn 2014, fe wnaeth gwahanol ffasgwyr mynychu grŵp hyfforddiant Sigurd Legion yn y Bannau Brycheiniog, ac yn 2016 fe wnaeth Britain First cynnal gwersyll yn Eryri. Fe wnaeth y ddau wersyll cynnwys ymarfer brwydro â chyllyll. Cysylltir nifer llofruddiaeth yr AS Jo Cox, a ddigwyddodd ychydig ar ôl y gwersyll, i Britain First.

25 Yn y run modd, mae gwrthffasgiaid o Gymru wedi teithio (yn 1936 ac ar achlysuron eraill) ac yn parhau i deithio dros y byd mewn unoliaeth gwrth-ffasgaidd.

26 Am drafodaeth drylw o Blaid Genedlaethol Cymru a’r cyhuddiadau ffals o ffasgiaeth, gwelwch lyfr Richard Wyn Jones.

27 Gwelant, fel gwêl anarchwaethus, bod ganddynt yr un gelyn yn y drefn imperialaidd Brydeinig, er i’r drefn hon ein gormesu mewn ffyrdd gwahanol iawn. Rhaid, wrth siarad am yr hanes hwn o ran cenedlaetholdeb Cymreig, peidio ag anwybyddu hanesion hiliol yng Nghymru, yn enwedig rôl nifer o Gymry yn yr ymerodraeth Brydeinig.

28 Gwelwch, er enghraifft, y llythyr ac ymateb hyn a hefyd y cofnod hwn “A left wing photographer then shouted at a local NF member who was holding the Wales NF flag aloft that he wasn’t happy we were flying the white eagle of Snowdon symbol and his dad was ex free Wales army. This red clown was told that the REAL nationalists of Wales now have this symbol! It belongs to the real Welsh patriots defending the white Welsh working class! “We have taken the symbol and its now ours!” shouted the patriot, much to the red idiots disapproval.”

29 Mae gweithgaredd ffasgaidd, i bob golwg, yn rhywfaint gryfach yn yr ardaloedd hynny a gelwid yn “British-Wales”, fel rhan ddwyreiniol y Cymoedd.

30 Yr agosaf y cawn yw’r “Welsh Distributist Movement”  yn y 90au. Er bod nifer o’r grwpiau uchod yn rhai bach, dyma oedd grŵp anhygoel o fychan (5 aelod yn ôl pob sôn!). Ond Saesneg unwaith eto oedd eu hiaith, ac mae’n amlwg i’r prif aelod Wyn Davies cael cysylltiadau cryf gyda ffasgiaid Prydeinig yr NF.

31 Rhaid nodi yn ogystal y cysylltiadau rhwng yr ymosodiadau hiliol yn dilyn Brecshit, ac ymosodiadau homoffobaidd a thrawsffobaidd. Gwelwn hefyd achosion o gasineb at siaradwyr Cymraeg ar y stryd, a (gam)welwyd fel iaith “tramor” – gwelwch y stori yma a hefyd y post trydar hwn.

32 Mae rhai wedi cysylltu hyn i weithgaredd llwyddiannus gwrth-ffasgaidd ar yr ynysoedd hyn. Er bod rhaid dathlu’r fath traddodiad, cred anarchwaethus bod rhesymau strwythurol yn golygu bod y fath ffasgiaeth yn llai defnyddiol i’r wladwriaeth imperialaidd a goruchafiaeth wen Brydeinig. Gellid dadlau nid oes “angen” ffasgiaeth siwd cymaint ar yr elit ym Mhrydain llonydd.

33 Cawn ar adegau ffasgiaid o dramor ar yr ynysoedd hyn megis Zjednoczeni Emigranci – a rhaid gwrthwynebu eu ffasgiaeth hefyd. (Cawn hefyd wrth gwrs grwpiau gwrth-ffasgaidd o dramor, megis y Dywizjon161 enwog.) Gwelwn hefyd yn aml ymgeision at fath o Ewro-ffasgiaeth (cydweithrediad amlwg ffasgiaid o wahanol gwledydd Ewropeaidd, e.e. Pegida), ond nid yw hyn yn lleihau’r elfen o Brydeindod.

34 Mae gan ffasgiaeth cynnwys tu hwnt i’r elfen cenedlaethol hyn, yn amlwg. Trwy ladd goruchafiaeth wen, cyfalafiaeth, patriarchaeth ac ati, fe leddir ffasgiaeth yn ogystal. Ond rhaid hefyd edrych ar oruchafiaeth wen, cyfalafiaeth a phatriarchaeth ein hynysoedd yn eu cyd-destun a’u cynnwys Prydeinig.

Na i IPP, Na i Bwerdy Aberddawan, Na i Trump!

Ar ddiwedd mis Ionawr cafwyd nifer o brotestiadau ledled Cymru. Dyma anarchwaethus yn dathlu hyn ac yn bwrw golwg arnynt.

Chwalwch “IPP”! Protest tu fas i Swyddfa Profiannaeth Caerdydd

Cafwyd protest yn erbyn y ddeddf ormesol “Imprisoment for Public Protection” yng Nghaerdydd ar y 24ain o Ionawr.

Protestwyr yn dangos unoliaeth â charcharorion “IPP”

Mae “IPP” yn cadw carcharorion yn y jail, neu yn eu gorfodi nôl yno ar ôl iddynt gwpla cyfnod eu dedfryd. Bu’r gwrthdystiad dros garcharorion Shaun Lloyd, Kiya Smith a phawb arall sy’n dioddef gan y ddeddf aruthrol yma. Cafwyd dwndwr tu allan i Swyddfa Profanniaeth Caerdydd cyn martsio lawr Stryd y Frenhines gan ledu taflennu ag esbonio i wylwyr ar y stryd.

Chwalwch bob caets!

Protest Dros Gau Bwerdy Aberddawan

Ar yr 28ain o Ionawr bu gwrthdystiad yn erbyn pwerdy glo Aberddawan. Mae llosgi glo yn lladd y byd, ac yn lladd yn ein cymunedau ni. Mae Aberddawan yn dibynnu yn ogystal ar glo-brig yng Nghymru, sydd yn distriwio ein mynyddoedd ac yn niweidio ein hiechyd. Braf yw gweld pobl yn protestio yn ei erbyn felly. Cynhaliwyd y brotest gan sawl grŵp gwahanol, gan gynnwys Reclaim the Power, United Valleys Action Group, Bristol Rising Tide, Coal Action Network ag eraill. Gan ddilyn eu bwriad am y diwrnod, gorymdeithiodd rhyw 150 o bobl o gwmpas y pwerdy.

Yn Rhagfyr 2016 cauwyd mynedfa i’r pwerdy gan Reclaim the Power. Mae angen gweithredu uniongyrchol fel hyn arnom nawr, er ein lles ni ac er lles ein planed. Bwriadwyd i’r brotest yn Ionawr fod yn un groesawgar i deuluoedd, ac yn sicr mae angen creu gwagleoedd diogel yn ein protestiadau – yn enwedig i rai nad yw’n dymuno bod yn rhan o helynt. Ond nid yw anarchwaethus yn credu bod rhaid i hyn cau allan gweithredu uniongyrchol, na chwaith bod angen i drefnwyr rhaglunio gweithredoedd y protestwyr ymlaen llaw. Rhaid cadw protestiadau yn agored, nid cau allan posibiliadau allan. Gallwn wneud hyn a hefyd gofalu am ein gilydd. [1]

Gweithredu uniongyrchol: aelodau o “Reclaim the Power” yn cau mynedfa pwerdy Aberddawan yn Rhagfyr 2016

Yn olaf, mae gan anarchwaethus amheuon ynghylch alwadau rhai o’r grwpiau hyn am “swyddi gwyrdd” a “buddsoddiadau” yn egni gwyrdd, gan gynnwys egni llanwol (“tidal”) ym mae Abertawe. Rhaid i ni chwalu cyfalafiaeth, nid mynnu cyfalafiaeth werdd! Dylse pawb cael eu bara beunyddiol heb orfod gweithio am ryw gwmni neu i’r llywodraeth. Gall cyfalafiaeth “werdd” strwa’r amgylchedd a chymunedau mewn ffyrdd amgen. Mae pryderon ynghylch egni llanwol yn enwedig o ran hyn. Rhaid mynnu egni gwyrdd nid yn nwylo’r cyfalafwyr neu’r gwladwriaethau, ond yn ein dwylo ni ein hunan. Paneli solar ar ben sgwatiau, tyrbeinu awyr sydd yn rhoi egni heb gost yn uniongyrchol i’r gymuned, tanwydd pren cynaliadwy i bawb, meddiannu tir i ni gyd cael tyfu llysiau. Dyna fel oedd nifer o’r prosiectau gwyrdd cyntaf cyn i gyfalaf mawr dechrau buddsoddi. Mae’n siŵr y gwed nifer taw galwadau byr dymor yw’r galwadau am swyddi gwyrdd. Ond yn lle ofyn am swyddi gwyrdd, beth am mynnu incwm sylfaenol o’r wladwriaeth i bawb? Mynnu bod pawb yn cael paneli solar am ddim (nid yn unig y dosbarth canol trwy fenthyciadau)? Mynnu pecynnau anghyflogaeth swmpus i weithwyr pwerdy Aberddawan a all cynnal nhw gyd am weddill eu bywydau?

Trump: Cer i Grafu

Yn dilyn urddfreiniad y cachwr Trump a’i ymgais i wahardd mewnfudwyr Mwslemaidd cafwyd protestiadau yn ei erbyn ar hyd Gymru. Gollyngwyd baneri ar bontydd a chynhaliwyd protestiadau ym Mangor, Aberystwyth, Aberteifi, Abertawe a Chaerdydd. Ie wir. (Yn ôl pob sôn mi roedd rhyw ddyrniad o gachwrs o blaid Trump yn bresennol yng Nghaerdydd, ond ni chawsant groeso.)

“Y Canolbarth Dros Ffoaduriaid” yn gollwng baner dros bont Dyfi, Machynlleth

Braf iawn yw gweld cymaint o bobl grac ar strydoedd Cymru lonydd ac yn galw i groesawu ffoaduriaid ac yn dangos eu hangerdd yn erbyn Trump.

Mynna anarchwaethus bod rhaid wrth gwrs cysylltu cach Trump i’r cach yn ein gwlad ni. Mae Trump yn cynrychioli goruchafiaeth wen, imperialaeth a phatriarchaeth ymysg pethe hyfryd arall. Er i bobl protest Caerdydd gwaeddu dros ffoaduriaid ac yn erbyn hiliaeth, roedd nifer fawr yn gyfeillgar i’r heddlu yn ystod gwrthdystiadau. Na sylwant fod heddlu Prydain (gyda’r UKBA) yn erlid mudwyr yn ddyddiol, gan gyrchu eu tai yn oriau man y bore, eu cloi yng ngwersylloedd ataliad a’u hallfudo? Na sylwant fod yr heddlu mond yna i atal protestiadau effeithiol, a bod gwell ganddynt nad oedd protestiadau o gwbl? Mi roedd hefyd nifer o wleidyddion sydd o blaid y system ffiniau erchyll yn rhan o’r protestiadau gwrth-Trump.

Yn debyg, mae’n drist iawn i weld y Socialist Worker’s Party erchyll yn bresennol yn nifer o’r protestiadau hyn (a hynny heb wrthdrawiad amlwg). Mae’r SWP yn blaid sydd wedi maddeuo am drais rhywiol yn y blaid, ac yn hyn o beth yn debyg iawn i’r Trump patriarchaidd yr oedd pawb yn protestio yn erbyn.[3] Ni ddylswn rhoi croeso i neb sydd yn cefnogi treiswyr.

Daeth prif weinidog Theresa May i Gaerdydd ar y 30ain heb wrthwynebiad, cyn y brotest gwrth-Drump yn y nos, ac mae’n debyg y ceisiodd rhai, yn aflwyddiannus, trefnu protest yn ei herbyn. Mae May yn rhan o’r un drefn a Thrump. Collwyd cyfle i wrthwynebu hithau mewn ffordd nad oedd yn symbolaidd yn unig.

Unwaith eto gweithredu uniongyrchol sydd angen. Mae ymyrryd ar ymweliad May, neu atal cyrchoedd yr UKBA, neu blocio hewl (yn lle gwrando yn fodlon i areithiau gwleidyddion) yn ymosod ar strwythurau gormes mewn modd effeithiol. Cofiwn mai arf yw unoliaeth, nid gair yn unig. Dewch i ni ei ddefnyddio!



[1] Gwelwch brotest Reclaim Brixton yn 2015 er enghraifft, lle cynhaliwyd gwagle diogel a gwrthdystiadau llonydd yn un ardal wrth i eraill cael gwrthdystiad cythryblus ym mannau eraill.

[2] Gwelwch hanes diweddar Yorkley Court yn Fforest y Ddena. Dyma oedd tir a sgwatiwyd er mwyn i bobl byw yn cynaliadwy. Roedd ganddynt baneli solar ac egni canaliadwy o ffynonellau pren. Ar ôl brwydr hir (lle lwyddodd y sgwatwyr i ddal i’r tir am gyfnod hir iawn er gwaetha ymdrechion yr heddlu a beiliffs) collant y safle. Nawr, wrth iddo dorri’r goedwig oedd yno, mae’r miliynydd a hawliodd y tir yn gosod paneli solar yn y caeau gwag er mwyn creu elw. Dyma enghraifft perffaith lle welwn y gwrthdrawiad amlwg rhwng gwrth-gyflafiaeth werdd-go-iawn a chyfalafiaeth ffug-werdd.

[3] *Rhybudd Cynnwys* Yn 2013 mi aeth yr SWP i mewn i argyfwng mawr yn sgil y ffordd wnaeth y blaid, ac yn enwedig y “central comittee” ymdrin â thrais rhywiol aelod o’r blaid. Gadawodd rhan helaeth o’r aelodau gan adael mond rhai oedd yn fodlon maddeuo am drais ar ôl. Gwelwch ddatganiad Comrade X wrth adael y blaid, neu’r crynodeb hwn o’r digwyddiadau am gefndir. Er gwaetha’r ffaith bod goroeswyr trais wedi gofyn i’r SWP peidio mynychu gwrthdystiadau a bod eu presenoldeb yn trigero nifer, maent yn parhau i fynd i brotestiadau.

“Caru Llawer”


Anaml y clywn, yn ein hiaith Barchus, cân-werin yn clodfori “caru llawer”. Anaml iawn y cawn glywed cân-werin sy’n clodfori menyw a “gâr llawer” yn agored.[1]

Mae digon (neu ormod) o Hen Benillion lle cawn Gymro yn brolio fod ef ei hun yn caru sawl fenyw a hynny heb iddynt wybod.[2] Ond gwahanol yw “Caru Llawer”. Walle taw ddyn sydd yn canu unwaith eto fanyn, ond ei “Gwenno fach annwyl” sydd yn caru sawl un arall.[3] (a “Nid rhan ‘mod i’n brolio”, medde fe.) Dengys eiriau ei hun ei fod yn gwybod am gariadon ei gariad – “a chroeso bob rhai”. Nid oes twyll. (Dydi e ddim yn ymhelaethu os yw ei chariadon eraill yn gwybod hyn yn ogystal, ond rhaid cyfaddef mae tipyn o gamp fydde cuddio “pedwar ar ddeg” o gariadon!) Yn ogystal, mae caru llawer ei bartner, yn ôl y golwg, yn dod o’i hewyllys ei hun, gan fod y cantor yn hwyrach yn dymuno iddi newid ei meddwl.

Dyma Gymraes, felly, sydd yn caru sawl gariad, yn agored am hyn (mae’n debyg) gyda’i phartneriaid, ac yn ei gwneud o’i gwirfodd. Erbyn heddiw, dyma ddiffiniad y term “polyamory“.

Nid yw “caru llawer” cariad y cantor yn achosi casineb, feirniadaeth foesol na chosbi patriarchaidd: “er hynny ‘dwy’n caru’r hen gariad dim llai”. Ond mae’r “er hynny” pwysig hyn yn dynodi holl bwysau moesol eu hoes – ac mewn ffyrdd gwahanol, ein hoes ni. Rhaid iddo egluro ei hun. Nid yw’r ffaith ei fod yn ei charu “dim llai” yn amlwg, nac yn arferol. Yn hytrach, fe gosbwyd yn llym gan drefn y dydd.

Oes y Gân, Cân ei hoes?

Wrth i gân draddodiadol byw ac ail-fyw, marw ac atgyfodi eto, daw’n perthyn i enau sawl oes. Ond ym mha gyfnod mae gwraidd y gân hon? Cawn awgrymiad o nodiadau Phyllis Kinney a Meredydd Evans yn “Canu’r Cymry“:

“Codwyd yr alaw gan Meredydd Evans o ganu Elizabeth J. Evans, yn 1967. Roedd hi’n byw ar y pryd yn Y Friog ym Meirionnydd ond treuliodd y rhan helaethaf o’i hoes yn ardaloedd Ffestiniog a’r Bala. Dysgodd hi’r gân oddi wrth ei thad, John Thomas Maes y Fedw, Bala, canwr gwerin gyda’r gorau a glywyd yng Nghymru’r ganrif hon…”

John Thomas Maes y Fedw, Bala [4]

Cafodd Meredydd Evans y gân o Elizabeth J. Evans yn ystod oes “Chwyldro Rhywiol” y 60au, cyfnod o drawsnewid ym moeseg rywiol y Gorllewin. Genid John Thomas i Gymru arall, can mlynedd yng nghynt, yn 1865.[4] Gellid disgwyl i’r gân deillio o ran olaf y 19eg ganrif felly, os nad cynt – ar y hwyraf daw o ran gyntaf yr 20fed. Daw’r rhestr o alwedigaethau artisanaidd y cariadon (“melinydd a gwŷdd / A ‘go ac ysgalter…”) o gyn-fyd gwerinol ei naws, byd a oedd yn diflannu yn sgil y chwyldro diwydiannol.


Ni chlodforwyd y weithred o garu llawer gan brif-foeseg yr hen Gymru hon. Daw “anlladrwydd anniwair” a “thrythyll chwantus” dan holl feirniadaeth a damnedigaeth y Capeli Piwritanaidd – a’r Eglwys Anglicanaidd ‘fyd. Bu Geffyl Pren y werin a llysoedd y brenin hefyd yn cosbi’r fath “anfoesoldeb”. Monogami a phriodas un dyn i un fenyw, oedd y drefn swyddogol, ac fe gosbwyd tramgwydd, yn enwedig tramgwydd menyw. Cofia Meic Stevens yn “Hunangofiant y Brawd Houdini” “…Solfach yn y dyddie pan oedd y capeli’n rheoli popeth.”

*Rhybudd Cynnwys am y ddau baragraff nesaf*

“Os oedd merch yn cael plentyn llwyn a pherth [tu allan i briodas], fe fydde hi, fel arfer, yn cael ei diarddel o’r capel trwy orchymyn y diaconied a’r gweinidog. Ychydig iawn o ddewis fydde ‘da hi, a, chan amlaf, fe fydde’n cael ei hala mas o’r ffordd i ryw fferm i fod yn forwyn fach rhyw hen ŵr gweddw, ac, yn ôl pob tebyg, i rannu’i wely fe. Neu fe fydde’n rhaid iddi fynd ymhell bell lan y lein – i Gaerdydd neu i Lunden. Gwnaeth rhai merched y gwn i amdanyn nhw yr un peth â fy hen Anti Edith a gafodd ei threisio gan was fferm, sef eu lladd eu hunen.”

Mae rhagrith y gosb – anfon y forwyn i wely hen ŵr – yn dilyn rhagrith moeseg y system batriarchaidd. Roedd nifer o’r dynion mawr, gan gynnwys Gweinidogion, yn cael rhyw neu yn treisio tu allan i briodasau ond yn aml yn osgoi unrhyw fath o gosb neu ddiarddeliad. (Ni adnabuwyd trais priodasol yn gyfreithlon tan 1991.)

“…want of chastity is the giant sin of Wales.”
Brad y Llyfrau Gleision“, neu “Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales

Cyhoeddwyd y “Llyfrau Gleision” gan arbenigwyr Prydeinig (trwy enau Parchedigion Anglicanaidd) yn 1847. Ynddi cawn feirniadaeth swyddogol, wladwriaethol o (“ddiffyg”) moesoldeb rhywiol menywod Cymry. Dengys Jane Aaron (ymysg eraill) bod rhaid deall disgyblaeth y Capeli o fenywod yng nghyd-destun yr adroddiad hwn, ac felly yng nghyd-destun ein gwladychiad fel cenedl.[5] Yn dilyn yr adroddiad, aeth rhai o ddynion parchus Gwalia ati i brofi yn ystadegol bod merched Lloegr yr un mor “anfoesol” (!). Ar yr un trywydd, ymateb y Capeli oedd i brofi’r adroddwyr yn anghywir trwy gosbi eu menywod yn llymach rhag iddynt “siomi” Cymru fach a’i hanghydffurfiaeth. Er bod yr enwadau a’r llywodraeth eisoes wedi ceisio rheoli bywydau rhywiol, rhaid deall bod y “canlyn cywely” hyn yn ymarfer weddol ganiataol yng Nghymru ac yn Lloegr cyn yr Oes Fictorianaidd. Daeth tro ar fyd.

Dynwared Gwrthdrawiadau

Walle dynwared sefyllfa o “garu llawer” oedd pwrpas y gân, a gor-weud ydym. Peth dwlu dros ben llestri – dyna’i gyd. Ond mynna anarchwaethus os felly mae’n anghyson, ac nid dyna’r unig “wirionedd” na’r unig ffordd i’w dehongli na’i chanu. Mynnwn weld gwrthdrawiadau’r oes – moesoldeb a rhagrith, patriarchaeth a rhyddid, yn y gân “Caru Llawer”. (Mae dynwared, ta beth, yn ffordd gref o ddal gwrthdrawiadau ynghyd.) Yn y pennill cyntaf mae’r cantwr yn sicr o’u cariad a’r ffaith “ca’i gusan cyn gynted â neb”. Yn yr ail bennill mae’r cantwr yn croesawu cariadon a rhywioldeb ei gariad. Ond yn y trydydd, mae’n datgan (yn aneglur, neu yn amwys?) “y sawl a gâr lawer geiff fod heb yr un”. Yn y chweched, nid yw’n croesawu mwy ei chariadon eraill, ond yn bwriadu ei phriodi! I gloi, yn y pennill olaf amheua ei fod yn gwybod y gallai caru o gwbl.

Gellid ceisio esbonio gwrthddweud y gân trwy gyfeirio at natur grwydrol penillion a llinellau yn ein dull canu gwerin.[6] Fath o “bricolage” ar y cyd, o greu ac ail-ddefnyddio, distriwio a chyfuno yw’r grefft gymunedol yn y bôn. Ond eto, bydde cyfuniad o benillion unigol, estron, yn yr un gân mond yn pwysleisio gwrthgyferbyniadau’r gymdeithas anfodlon. Mae ffurf y gân ei hun, hynny yw, y ffaith ei fod yn gân werin, Gymraeg, hefyd yn rhan o wrthdrawiadau’r oes, pan damneiddiwyd caneuon gwerin oll fel gwaith y diafol gan y Capeli (heb sôn am ganeuon â chynnwys “amharchus”), a phan odd yr iaith ar drai. Hyd yn oed pe casglwyd, yn aml fersiwn sensoredig oedd y cynnyrch gorffenedig.[7]

Ond er gwaetha hyn oll, er gwaetha’r biwritaniaeth a’r batriarchaeth, dyma alaw hyfryd am Gymraes sy’n mynnu neud fel arall. Wrth ddeall hyn oll, gwelwn taw dyst anhygoel yw “Caru Llawer” i fyd o awydd ac angerdd anystywallt.

Caru Llawer Heddiw

Mae perthynas y pethe a gelwyd heddiw yn “polyamory” a “free love” i anarchiaeth a ffeminyddiaeth heddiw yn un cymhleth (ac mae arnom ofn ein bod wedi hen “teipio llawer”)[8]. Ers 1847 – ac ers 1969, mae Cymry wedi newid tipyn. Daeth tair ton ffeminyddol i lannau ein gwlad, ond eto erys gormes fel carreg gadarn. Mae hetero-batriarchaeth yn dal i deyrnasu trwy safonau o “barchusrwydd” a monogami – ac yn dal i farnu a disgyblu chwant pawb nad yw’n ddynion untu, heterorywiol.

Cofiaf heddwas lleol (y cachwr), ar lwyfan ein hysgol, yn rhybuddio merched rhag bod yn “beic y pentref”. Cofiaf ein haddysg rhywioldeb yn dweud bod caru “gormod” yn eich strwa fel person. Mewn sawl ffordd, roedd SlutWalk Caerdydd yn 2011 yn gwrthwynebu yr un egwyddorion gormesol ag oedd “Gwenno fach” ein halaw. Heb os, dydi ni heb gyrraedd pen y taith.

SlutWalk Cardiff [dolen facebook], Haf 2011

“Polyamory” yn Gymraeg

Dydi anarchwaethus heb ffindo geiriau Cymraeg tebyg i “free love” na “polyamory“, ac mae’r geiriau am “promiscuity” oll yn feirniadol fyd.

Yn dilyn y gân, hoffwn gynnig “caru llawer” am “polyamory“.

Rhowch sylwad isod os gwyddoch am eiriau eraill, neu os oes gennych fathiad eich hun.


1 O’r Hen Benillion, mae gennym:

Bum yn caru dau’r un enw,
Un yn lan a’r llall yn salw ;
Gyda’r salw y mae’r moddion,
Bachgen glan a gaiff fy nghalon.

(Cawn enghreifftiau eraill tebyg, ond yn sôn am garu menywod (441 yn debyg iawn, a hefyd 592 lle cawn fenyw salw ag arian yn lle moddion))

Och a fi na lwfiai’r gyfraith
Im briodi dau ar unwaith
‘R wyf yn caru dau’r un enw,
Siôn ŵr ifanc, Siôn ŵr gweddw.

(Eto, yn 516 cawn yr un pennill ond yn sôn am ddwy Siân lle ddau Siôn)

Mae 442 yn wahanol i “Garu Llawer”: mae’n amlwg mae o reidrwydd mae’r fenyw yn caru’r un a’r moddion. Mae 515 yn wahanol eto, ac yn ddiddorol iawn, gan ei fod yn ymosod ar drefn y gyfraith (ac yn cyfateb i alwadau “Free Love” felly). Ond rhaid bod yn garcus o fod yn or-ddifrifol yn ein dehongli: rhoddodd T. H. Parry-Williams 515 yng nghategori “Ffraethineb”. Ar y trywydd hwn, cawn,

Mae gennyf bedwar o gariada
Af i’w gwerthu i ffair y Bala,
Un am ddim a’r llall am ddima,
A’r ddau eraill am geinioga.

Os oes gennych esiamplau eraill, hoffwn ei weld!

2 Cymerwch, er enghraifft,

‘R wy’ ‘n caru tair yn ffyddlon
 chelwydd drwy lythyron ;
Ond pan fwy’ ‘n gorfod mynd i ffair,
Mae un o’r tair yn digon.


Paid â meddwl, Fenws dirion,
Ar dy ôl y torra’ i ‘nghalon.
‘D wyt ti ond un o ddwy ar bymtheg.
Os pelli di, mi dreiaf chwaneg.

Ond i rain oll, mai gennym ateb berffaith o’n chwiorydd yng Nghymru gynt:

Ffals a choeglyd ydyw’r meibion,
Tyngu a gwenieithio’n greulon ;
Gwneud i’r merched druain goelio
Peth na wnânt byth ei gywiro.

Cawn Hen Benillion fwy cadarnhaol am garu sawl fenyw (hynny yw, nid ydynt yn frolio nac yn sôn am dwyll amlwg), er i T. H. Parry-Williams eu rhoi yng nghategori “Ffraethineb”. Gwelwch 615: “Nani, Siani, Lowri, Sioned…” a 617: “Pedair merch ‘r wyf i’n eu caru…”.

3 Ni ellid dweud â hollol sicrwydd taw ddyn yw’r cantor “gwreiddiol” fel petai. Heb os, ni fydde moeseg yr oes cynt o blaid unrhywbeth arall, ond ni ellid rhagdybio bod rhaid i gynnwys y gân dilyn hyn felly (nid yw menyw sy’n “Caru Llawer” yn dilyn moeseg yr oes chwaith!). Ond mae rhai awgrymiadau o’i rywedd yn y geiriau: ei fod yn un “o bedwar ar ddeg” o gariadon; bod y cariadon eraill yn cynnwys swyddi a oedd gan amlaf yn wrywaidd yn yr oes; ac yn olaf a phwysicaf, ei ddymuniad i “wneuthur y fargen a’i chloi” – hynny yw, siŵr o fod, ei ddymuniad i’w phriodi hi.

Wrth gwrs, nid oes rhaid i rywedd y cantor/es yng ngeiriau cân-werin cyfateb i’w “gwir awdur” gwreiddiol, os oes (cymerwch “Ffarwel i Langyfelach Lon“, a briodolir i Siencyn Twrbil), ac nid oes rhaid i’r pethau hyn cyfateb i rywedd y cantor sydd yn eu canu chwaith. Cawn yn ein caneuon gwerin roliau rhywedd traddodiadol a phenodol i’r rhan fwyaf, ond cawn hefyd elfen (caniataol?) o drawsnewid rhyngddynt felly – o drawswisgo fel petai, megis Cadi haf y fedwen Fai. Gall hyn atgyfnerthu neu eto ansefydlogi trefn hetero-patriarchaidd cymdeithas.

4 a

5 “Finding a voice in two tongues: gender and colonization“, gan Jane Aaron, yn “Our Sister’s Land“.

6 Yn wir, mae’r pedwerydd pennill yn adlais amlwg o’r gân boblogaidd, “Mae ‘nghariad i’n fenws“.

Ac yn y Hen Benillion gwelwn, yn debyg iawn i drydydd pennill “Caru Llawer”:

Mae ‘nghariad i ‘leni fel gwynt o flaen glaw,
Yn caru’r ffordd yma a charu’r ffordd draw.
Ni châr cywir galon yn gariad ond un ;
Y sawl a gâr lawer gaiff fod heb yr un.

Ac am y chweched pennill:

Pe cawn fy hen gariad ‘r un feddwl â mi,
Ni fyddwn yn weddw am ddiwrnod ond tri,
Un i gael caru, a’r llall i bar’toi,
A’r trydydd i wneuthur y fargen a’i chloi.

(Unwaith eto, mae T. H. Parry-Williams yn rhoi hwn dan benawd “Ffraethineb”).

Am ddarllen pellach ar bennillion crwydrol yn gyffredinol, gwelwch y pennawd “Y Traddodiad Llafar” yn llyfr “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan Janes.

7 Ar y Capeli yn tagu traddodiadau’r werin a sensoriaeth yn y broses o gasglu a chyhoeddi llên gwerin, gwelwch “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan James.

8 Yng nghymunedau iwtopaidd, gwagleoedd anarchaidd a pherthnasau personol cawn ddigon o hanesion o (gam)ddefnydd “polyamory” a/neu “free love” fel moeseg niweidiol newydd yr oedd yn gweithio tuag at ddibenion patriarchaidd. (Gwelwch free love” y Saint-Seimoniaid dan Enfantin, y rhan ar “the free love ideal” yn “No Escape from Patriarchy, Male Dominance on Site“, neu efallai perthynas Mary a Percy Shelley am dair enghraifft briodol.) Yn ogystal nid yw gormes wedi diflannu gyda thranc y Capeli – ac nid yw ymddangosiad “absenoldeb” ymyrryd llywodraethol (egwyddor wreiddiol “free love“) wedi profi’n ateb syml chwaith. Yn olaf, rhaid pwysleisio bod cyfeiriadedd anrhywiol hefyd yn ddioddef dan ein trefn hetero-batriarchaidd.

Am ddarllen pellach ar dras y fath syniadau, awgrymwn yr erthygl wych (er diobaith braidd)Undoing Sex: Against Sexual Optimism“, yn y LIES Journal.

“Y Gwahanfur”, Boneddigeiddio a Phrydeindod

Cynllun dystopiaidd “datblygu” Caerdydd. [1]

Difrod Cyfalafiaeth

Mae “Y Gwahanfur: Trebiwt a Difrod Cyfalafiaeth” gan Morgan Owen yn anerchiad diweddar yn erbyn boneddigeiddio (“gentrification”) yng Nghaerdydd. Mae’n llawn angerdd barddonol a gwrth-gyfalafol, ac yn werth ddarllen.

Disgrifia’r erthygl rhwyg ar hyd Drebiwt, Caerdydd, y gwagle wedi hollti’n “ddwy wlad” gan wahanfur y rheilffordd [2]. Mae’r ochr Dwyreiniol wedi’u boneddigeiddio’n bwt – “fflatiau newydd (‘moethus’ ys dywed y datblygwyr gwancus) y Bae”. Dyma oedd ardal y dociau, ond wedi “troi’n ddiffeithwch ar ôl sugno pob diferyn o faeth ohonynt a gwasgaru’r hen drigolion i’r pedwar gwynt” codwyd “trefedigaeth o fflatiau drud o’r ulw” [3]. Yr ochr draw i’r rheilffordd mae’r ochr Gorllewinol, dosbarth gweithiol, aml-ethnig, wedi’u harwahanu o’r “ynys gaeedig” a’u “gwthio i’r ymylon”. Mae’r gymuned hon nawr dan y bygythiad y lleda’r boneddigeiddio gan eu halltudo nhw o’u hardal. Traetha “am y perygl penodol i ni Gymry yn yr arwahanu” a achosir gan foneddigeiddio. Mae’r Gymraeg, sy’n lleiafrif, yn gryfach “pan fo lleiafrifoedd eraill, a phan nad oes gafael hegemonig gan y mwyafrif”, gan wrthsefyll y pwysau ar y lleiafrifoedd ‘oll i “gymathu” [4]. Ie wir.

Erthyglau Diweddar ar (Gwrth-)Foneddigeiddio a Lleiafrifoedd

Braf iawn yw gweld erthygl, yn Gymraeg, sy’n ymosod ar foneddigeiddio Caerdydd. Braf yn ogystal yw gweld erthygl sy’n cysylltu boneddigeiddio i orthrwm lleiafrifoedd ethnig ac i dranc yr iaith.

Brafiach byth yw hyn ‘oll wrth ystyried rhai o’r elfennau hiliol a gwrth-fudwyr sydd wedi ymddangos yn rhannau o’r disgwrs gwrth-foneddigeiddio yn Ewrop. Mae rhai, gan gynnwys Class War yn Llundain, wedi ymylu ar feio cyfoethogion o dramor am foneddigeiddio, yn hytrach na chyfalafwyr ‘oll a chyfalafiaeth fel proses strwythurol, amhersonol, sydd wir ar fai [5]. Am feirniadai craff o’r elfennau hyn mae’n werth bwrw golwg dros yr erthyglau Saesneg diweddar:

Boneddigeiddio / Seisnigeiddio

Yn hytrach na feio lleiafrifoedd o dramor, rhaid deall ac ymosod ar foneddigeiddio Cymru yn eu cyd-destun o Brydeindod a Seisnigeiddio. Mae Morgan Owen wedi dechrau’r dasg, ond wedi gadael yr anghenfil yn ddienw fel petai [6]. Mae’n sôn am y bygythiad mae’r Cymry Cymraeg a lleiafrifoedd eraill yn gwynebu o “gymathu”, o gael “ein llyncu’n llwyr” – ond ein cymathu i beth? I’r “unffurfrwydd dienaid” mae’n siŵr – a heb os, rhywbeth gwag, estronol yw datblygiad sgleiniog cyfalafiaeth [7]. Ond eto, nid yw’n hollol wag o “ddiwylliant” – yn hytrach, mae ganddi ddiwylliant gwag. Prydeindod yw enaid yr unffurfrwydd dienaid, Saesneg yw’r iaith sy’n llyncu’r lleill i’w mudandod. [8]

Wrth gwrs, mae’n bosib gall ynysoedd bach Cymraeg (neu Gymreig-Prydeinig) goroesi yn “ein” dinasoedd yn ystod y broses o foneddigeiddio, wrth i ychydig o grachach fforddio byw yn y tai newydd costus, neu elwa fel landlordiaid ac yn y blaen [9]. Ond nid er lles yr iaith na chwaith y mwyafrif, llai-gefnog o siaradwyr Cymraeg fydd hyn [10][11]. Iaith cymuned yw’r iaith Cymraeg, ac wrth i gymunedau cael eu gwthio i’r ymylon a’i hollti gan foneddigeiddio daw’r iaith dan fygythiad. Iaith hanner-farw yw iaith a siarader o enau rhai gwleidyddion, siwtiau busnes a chyfryngis yn unig. Rhaid gwrthwynebu boneddigeiddio yn drylw felly. Nid ydym yn mynnu i foneddigeiddio derbyn Cymreictod. Mynnwn ddiwedd i foneddigeiddio. Y Gymraeg yn erbyn boneddigeiddio.

Ar y Gymraeg a’r frwydr am y ddinas, gwerth darllen yr erthygl isod (a’r cyfathrebiad fideo Cymraeg gan sgwatwyr sydd ynddi):

Brwydrau gwrth-foneddigeiddio diweddar yn Llundain

Yn olaf, i gwnnu’n calonnau ac i ddysgu tactegau am y brwydrau sydd o’m blaenau, mae’n werth edrych ar y llu o wrthdrawiadau gwrth-foneddigeiddio a thebyg [12] sydd wedi ymddangos yn Llundain yn ddiweddar:

I’r gad!


Chwalu gwahanfur Aylesbury oedd yn cau mewn meddiant yr ystâd.




1″This is what Cardiff will look like in 10 years“, Wales Online.

2 Tybed a’i gyfeirio at ddyfyniad enwog Benjamin Disraeli mae Owen? (“Two nations; between whom there is no intercourse and no sympathy; who are as ignorant of each other’s habits, thoughts, and feelings, as if they were dwellers in different zones, or inhabitants of different planets … the rich and the poor.”) Ta beth, mae’r trosiad (a’i ddefnydd o’r term “trefedigaeth” ychydig yn hwyrach) yn un diddorol wrth ystyried y cymhlethdodau a’r rhyngblethiadau rhwng dosbarth a chenhedloedd y trafodwn yn hwyrach.

3 Mae disgrifiad Owen o gyfalafiaeth yn “sugno pob diferyn” yn ein hatgoffa am y disgrifiad o “Hydraulic Capitalism” yn “Logistics, Counterlogistics and the Communist Prospect, Endnotes #3” gan Jasper Bernes.

4 Mae hyn yn dwyn i gof ymdrechion Cell Caerdydd Cymdeithas yr Iaith i gysylltu brwydr yr iaith Gymraeg â brwydrau ieithoedd lleiafrifol arall yn y ddinas.

5 Rhaid cofio hanes gwrth-Semitiaeth, lle erlidiwyd Iddewon a ragfarnwyd yn aml i fod yn gyfoethog oll, gan ddileu’r gwirionedd mae dosbarth gweithiol oedd y mwyafrif o Iddewon Ewrop a gan “anghofio” am y cyfoethogion eraill.

Mewn cyd-destun ac ar raddfa wahanol iawn, weithiau gwelwn ragfarn debyg yn ymddangos yn erbyn y Cymry Cymraeg – y cyhuddiad ffals ein bod ni i gyd yn elît cyfoethog! Mae hoywon hefyd wedi dioddef gan ragfarn popiwlaidd tebyg – cyhuddiadau o “bourgeois decadence” ac yn y blaen (gwelwch yr erthygl ar “Hipsterphobia” a rhywedd uchod). Mae’r rhain ‘oll yn esiamplau o bŵer yn bachu ac yn gwyrdroi disgwrs y frwydr ddosbarthiadol at ddibenion adweithiol, gan atgyfnerthu gormesau gwahanol a gan atgyfnerthu gormes y dosbarth gweithiol yn ogystal. Hynny yw, er iddynt honni ymosod ar yr elît a’r cyfoethog, mewn gwirionedd maent yn amddiffyn y cyfoethog ac yn ymosod ar leiafrifoedd gorthrymedig. (Gwelwch Trump neu Farage er enghraifft – yr elît yn honni nad ydynt yn elît ac eu bod nhw yn erbyn yr elît!) Ych a fi.

6 Mae erthygl Morgan Owen yn nodi (ac anarchwaethus yn lled gytuno) “Nid yw cyfalafiaeth yn parchu cymunedau na chenhedloedd nac ieithoedd: bwrir hwynt heibio fel pob rhwystr arall i’r farchnad, oni bai am yr achlysuron hynny lle y gellir eu defnyddio at ddibenion masnachol.” Ond yn y geiriau olaf gwelwn agoriad holl bwysig: pa genhedloedd, a pha ieithoedd, ac at ba ddibenion masnachol? Trwy Brydeindod daeth cyfalaf i reibio Cymru, trwy Brydeindod y allforiwyd – a gorfodwyd – cyfalafiaeth dros rannau helaeth o’r byd. Eto, ni fydd cyfalafiaeth Gymreig na Chymraeg yn atal tranc yr iaith na chwaith yn rhyddhau Cymru.

7 Yn dilyn cysyniad y Karl Marx ifanc o “entfremdung” (“alienation“) defnyddiwn “estronol” fanyn. Roedd defnydd Marx o’r gair yn ddiddorol canys y gwelwyd ac erlidiwyd ef trwy ei oes am fod yn lleiafrif “estron” o dras Iddewig (er iddo gymathu). Yn ei ddull arferol trodd Marx pethe ben i waered fel petai, gan gyhuddo cymdeithas cyfalafiaeth o fod yn estroniedig. Mae cyfalaf yn bŵer estron, diarth, amhersonol, sydd yn estroneiddio‘r gweithiwr oddi wrth gynnyrch ei lafur, oddi wrth ei waith, oddi wrth ei gyd-weithwyr, oddi wrth ei hun ac oddi wrth natur.

8 Onid yw dadl anarchwaethus nawr yr un peth a’r rhai beirniadwyd ychydig yn gynt, un sydd yn beio Saeson cyfoethog am foneddigeiddio? Nac ydi, am sawl rheswm. Yn gyntaf, Prydeindod a Seisnigeiddio, yw’r broblem, ac er bod y rhain yn gysylltiedig i’r Saeson fel cenedl, ac i Saeson fel unigolion, nid ydynt yr un peth. Mae’r gwahaniaeth yn un bwysig. Gall Cymry (gan gynnwys Cymry Cymraeg) hybu Prydeindod a Seisnigeiddio, neu fod yn rhan digon bodlon o broses sydd yn gysylltiedig i’r pethe hyn, fel dadleuwn uchod. Mae hefyd yn bosib i Saeson bradu eu Prydeindod a gwrthwynebu Seisnigeiddio, fel mae sawl wedi ar hyd ein hanes. Yn ail, rhaid deall y perthynas rhwng y Saeson a’r Cymry o fewn hanes ein gwladychiad. Nid lleiafrif (yn yr ystyr meintiol nac ansoddol) erlidiedig yw cenedl y Saeson, na chwaith cydgenedl gydradd, ond cenedl sydd mewn perthynas o ddominyddu’r Cymry. Nid cenedl orthrymedig yw’r Saeson. (Nodwch fanyn y defnydd o’r gair cenedl, nid unigolyn – gwahaniaeth arall tra phwysig.) Mae nifer ohonynt wedi eu gorthrymu, wrth gwrs, o ran dosbarth, rhywedd, ac yn y blaen, ond nid o ran eu cenedligrwydd Saesneg. (O reidrwydd dyma ddarlun syml – nid yw Cymreictod na Seisnigrwydd wastod yn dermau diffiniedig na chwaith yn rhai sydd yn cau allan hunaniaethau cenedlaethol arall.)

Yn sicr rhaid gwrthwynebu cenedlaetholdeb cul, adweithiol, sydd yn beio Saeson (neu Brydeindod) uwchben popeth, gan anwybyddu (ac felly atgyfnerthu) gormes gan y Cymry.

9 Cofiem yr uchelwyr Cymreig a “wnaeth yn dda” o’r Deddfau Uno, gan symud o Gymru i fwyta ger bordydd Saeson mawr yn Llundain.

10 A hyd yn oed pe fydde hi’n llesol i’r iaith Gymraeg, fydde rhaid eu gwrthwynebu gan eu bod yn… foneddigeiddio.

11 ‘Drychwch ar y sefyllfa tai haf yng Nghymru heddiw er enghraifft. Ers dyddiau bri Meibion Glyndŵr mae nawr ychydig mwy o dai haf sy’n berchen i Gymry Cymraeg cyfoethog – rhai sydd wedi “gwneud yn dda”. Eistedda‘r rhain wrth ymyl y gweddill sy’n berchen i Saeson cyfoethog. Mae’r tai haf Cymreig a Chymraeg hyn yn dal i niweidio‘r cymunedau brodorol Cymreig a’r iaith Gymraeg, yn yr un modd ag y mae’r tai haf Saesneg. Nid yw’r datblygiad hwn yn golygu bod y frwydr ddosbarthiadol a diwylliannol yn erbyn tai haf wedi’u troi yn un dosbarthiadol yn unig felly. Yn hytrach, mae tai haf sy’n bia i Gymry Cymraeg yn wedd newydd i’r Seisnigeiddio. Mae gormes yn gymhleth, yn esblygu, ac yn rhyngblethol.

12 Wrth gwrs, mae’n bosib cysylltu sawl math o frwydr arall i’r brwydr eang yn erbyn boneddigeiddio (nid yw anfodlonrwydd na gwrthdystiadau terfysglyd yn codi prisiau tai!), ond cyfyngwn y dewis fanyn.

13 Rhannau o ddisgwrs Class War a sbardunodd feirniadaethau pwysig yn erthyglau uchod. Er gwaethaf hyn, maent wedi frwydro’n gyson yn erbyn boneddigeiddio ac ni ddylid diystyru hyn.

Beth yw “intersectionality” yn Gymraeg?

Meddiant Glofa Cynheidre yn ystod Streic y Glowyr gan grwpiau cefnogi menywod lleol


Ma sawl fath o ormes yn y byd mawr. Ac ma sawl fath o ormes yng Ngwalia fach. Tenantiaid yn cal eu bwrw allan o’u cartrefu, ffoaduriaid yn cal eu carcharu. Tranc ein hiaith.

Gair eang yw gormes. Ond ma hefyd sawl enw i’r mathau cyffredinol o ormes. Hiliaeth; patriarchaeth; y system ddosbarth (a chyfalafiaeth); gorthrwm pobl anabl (“ableism“); dominyddu anifeiliaid arall; strwa’r amgylchedd – dyma mond rhai ohonynt.

Nid Noson Lawen o bell ffordd. Ond ma wrth gwrs sawl frwydr yn erbyn gormes ‘fyd. Cawn wrthsefyll troadau allan, gwrthwynebu’r “UKBA”, brwydr yr iaith. Cawn gwrth-hiliaeth, gwrth-gyfalafiaeth, ffeminyddiaeth.


Ystyr y term Saesneg “intersectionality” yw bod y mathau gwahanol o ormes, dominyddu a gwahaniaethu yn ymgroesi ei gilydd. Maent yn intersecto. Nid ydynt yn cwbl annibynnol o’i gilydd na chwaith yn cau ei gilydd allan fel petai. Mae menyw Ddu yn cael profiad o rywiaeth (“sexism“) ac o hiliaeth. Ond nid yn unig profi’r ddwy ormes arwahan wnaiff hi, ond profi’r un wedi plethu trwy’r llall fel petai – hiliaeth rywiaethol a rhywiaeth hiliol. Bathodd Kimberlé Williams Crenshaw y term intersectionality er mwyn ddadansoddi a mynnu newid i brofiadau menywod Du. Yn ei phapur academaidd esboniai “…gan fod y profiad intersectional yn fwy na swm hiliaeth a rhywiaeth, dydi dadansoddiad nad yw’n cyfrifo am intersectionality methu gafaelyn fodlonus a’r modd penodol darostyngir menywod Du.”[1] Ers anerchiad Crenshaw yn 1989, defnyddir y term i ddadansoddi (a brwydro yn erbyn!) groes-toriad sawl fath o ormes.

Nid am brofiadau unigolion yn unig y defnyddir y gair intersectional, ond hefyd wrth siarad am y systemau neu’r strwythurau sydd yn gormesu a’r ffyrdd maent yn rhyngblethu a chyfuno. Ys wetos bell hooks: “Patriarchaeth gyfalafol gwyn-oruchafol imperialaidd”.[2][3]

Gwelir gwreiddiau’r term intersectionality yn natganiad y “Combahee River Collective” yn 1974. Datganant fod “y prif systemau o ormes yn gydgloadol [“interlocking“]. Cyfuniad y gorthrymderau hyn sy’n creu cyflyrau ein bywydau.”[4][5] Dyma oedd cyfundeb o ffeminyddion lesbiaidd Du, a’u dadansoddiad yn ynghlwm i’w brwydr yn erbyn gormes ar sail hîl, rhywedd (“gender“), rhywioldeb (“sexuality“) a dosbarth. Fel Crenshaw, ysgrifennant o’u hunaniaeth fel Americanesau-Affricanaidd. Siaradant am “simultaneity” gormes (ei “chyd-ddigwyddiad”), rhagflaenydd i intersectionality Crenshaw. Mynnant beidio uwchraddio neu ddarostwng un fath o ormes i fath arall. Ni chredant, yn wahanol i nifer o’r ffeminyddion gwyn yr oeddent yn beirniadu, mai rhywedd oedd y gormes “allweddol”, “bwysicaf”.

Nid Crenshaw na’r Combahee River Collective oedd y cyntaf i siarad am gyfuniad sawl fath o ormes wrth gwrs. Mae pobl eisoes wedi anerchu yn erbyn – ac ymladd yn erbyn – gormes cyfunol. Ond nhw oedd ymysg y cyntaf i ddechrau rhoi termau penodol i’r cyflwr hwn. Wrth ddefnyddio intersectionality fel arf yn erbyn gormes rhaid parchu gwreiddiau’r gair ym mrwydrau menywod Du.

Aelodau o’r Combahee River Collective yn protestio yn erbyn ymosodiadau rhywiol a llofruddiaeth 12 menyw Du yn ardal Boston, 1979.

Intersectionality a Chymru

“Rhan annatod o ymgyrchoedd y Gymdeithas [yr Iaith Gymraeg] yw ymladd yn erbyn y drefn Brydeinig gan gynnwys y drefn gyfalafol sydd wedi arwain at leihad yn nifer y siaradwyr Cymraeg ac wedi dinistrio cymaint o gymunedau Cymraeg eu hiaith … Dyna pam roedd cefnogaeth y CYIG i lowyr Cymru yn ystrod eu streic yn rhywbeth mor naturiol a hawdd i’w rhoi.”

Y Grym Di-Drais, Nodion Ffred Ffransis, 1986

“Gall ffeminyddiaeth Gymreig newydd … fod yn gymorth nid yn unig wrth adeiladu Cymru lai rhywiaethus ond hefyd Cymru sydd â mwy o ryddid rhag effeithiau hirdymor gwladychu diwylliannol.”

Finding a voice in two tongues: gender and colonization (yn Our Sister’s Land), Jane Aaron, 1994 [6]

Arf gref yw intersectionality wrth geisio chwalu gormes yng Nghymru heddiw. Mae tranc yr iaith ynghlwm i Brydeindod a chyfalafiaeth, fel noda Ffred Ffransis uchod. Roedd streic y glowyr (1984-5), ymdrech mawr yn erbyn cyfalaf, hefyd yn adeg fawr i’r frwydr ffeminyddol (fel mae’r llun uchod yn tystio). Mae Jane Aaron yn ei thestun yn dangos bod hanes ein patriarchaeth ynghlwm i wladychu Brad y Llyfrau Gleision. Mae gobeithion gwrth-batriarchaidd yn wrth-wladychol felly.

Yn aml ddathlir y ffaith bod brwydr yn intersectional. Mae cwffio gormes cydblethiedig heb os yn rhywbeth i ddathlu. Ond mae rhyngblethiad gormes yn rhywbeth anodd a rhwystredig, yn ein bywydau ac yn ystod ein brwydrau. Ac wrth gydnabod bod sawl math o ormes yn y byd, a’u bod nhw mewn perthynas cymhleth gyda’i gilydd, rhaid sylweddoli bod hi’n bosib i grŵp sydd yn honni eu bod yn ymladd math benodol o ormes ail-greu math arall. Dyma oedd sbardun y Combahee River Collective: eu bod yn bosib i ffeminyddion (a oedd yn wyn a dosbarth canol) fod yn hiliol a gwrth-ddosbarth gweithiol. Dyma gymhlethdod ein byd. Cawn gwrth-gyfalafwyr batriarchaidd, cawn ffeminyddion trawsffobaidd, ac yn y blaen. Siwd ma menyw yn ymwneud ag undeb llafur sydd â thueddiadau patriarchaidd felly? Siwd ma menyw-draws yn ymwneud â grŵp ffeminyddol sydd ag aelodau trawsffobaidd? Gormod o weithie ma rhaid ymladd y frwydr “tu fewn” i’r frwydr fel petai, cwffio sawl fwystfil gormesol heb ysbaid.

David Goliath, cymeriad Paul Robeson, yn ymateb i hiliaeth rhai o’i gyd-glowyr yn y ffilm “Proud Valley” (1940). [7]

Fel man ymadael mae intersectionality yn cwnnu sawl cwestiwn strategol anodd felly.

Pryd dylwn ni ymdrefnu arwahan (er enghraifft, grŵp i bobl traws yn unig) neu ar y cyd? Os ffocysir ar un frwydr benodol, siwd ma gwneud hyn heb anwybyddu ac ail-greu gorthrymderau gwahanol? Beth yw rôl person nad yw’n dioddef, neu sy’n rhan o achosi, y gormes dan gwestiwn (rôl dynion syth ac untu (“cis“) wrth chwalu patriarchaeth er enghraifft)?

Siwd i frwydro dros yr iaith heb gymathu i gomersialeiddio cyfalafiaeth a buddion y crachach parchus? Siwd i ddelio a thueddiad hanesyddol y mudiad llafur i Seisnigeiddio yng Nghymru? Siwd i ddatblethu Cymreictod a goruchafiaeth-wen? Siwd i chwalu patriarchaeth Gymreig a chwalu ein gwladychiad gan Loegr?

Intersectionality yw dechreuad, nid diweddglo, brwydr fawr a chymhleth.

Intersectionality yn Gymraeg

Mae’n hen bryd ceisio cyfieithiad, neu fathu gair tebyg newydd, am intersectionality.

Cynnig anarchwaethus yw “rhyngblethu”.

Mae sawl ormes yn plethu, yn ymnyddu, ac yn ffurfio hen anghenfil newydd. Mae’n bosib dilyn llinyn un ormes, ond yn rhywle mae’n dechre gwau, yn igam-ogam, yn drefnus fanyn ac yn gymhleth ac anniben fan arall, gan glymu â sawl llinyn arall i greu gorthrwm ein byd, “cyflwr ein bywydau”.

Cadwyn megis cwlwm Celtaidd yw gormes ein gwlad – rhaid ei datblethu’n ara deg, a’i dorri’n reit gloi.

Darllen Pellach

Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

Atodiad: Gormes neu Ecsbloetio

Wrth i’r Combahee River Collective ymdrin â chymhlethdod gormes mi roedd y ffeminyddion “Autonomia” (awtonomaidd neu “autonomist“) a’r mudiad “Cyflogau am Waith-Tŷ” (“Wages for Housework“) yn ymdrin â chymhlethdod ecsbloetio. I siarad yn fras, ddatblygodd theori’r cyntaf trwy feirniadaeth o’r mudiad ffeminyddol (a welant yn cynrychioli buddion menywod gwyn, syth a dosbarth-canol), lle ddatblygodd theori’r ail trwy feirniadaeth o fudiad y gweithwyr a mudiadau gwrth-gyfalafol (a welant yn cynrychioli buddion gweithwyr gwrywaidd).

Anodd yw rhannu’r ddau gysyniad – math o ormes yw ecsbloetio mewn ffordd, eto mae ecsbloetio yn dibynnu ar ormes yn ogystal. Ond pwyslais ecsbloetio fan yma yw meddiant llafur – bod cynnyrch a gwerth gwaith unigolyn, neu grŵp o unigolion (y gweithwyr), yn cael ei fachu oddi wrthynt er budd unigolyn neu grŵp arall (y cyfalafwyr – y meistri a’r perchnogion), neu at ryw bwrpas arall (cyfalaf). Pwyslais y ffeminyddion awtonomaidd, ac eraill, megis Angela Davies a Selma James oedd ecsbloetio gwaith menywod dosbarth gweithiol (gan gynnwys gwaith di-dâl yn y cartref) gan ddynion a chyfalafiaeth. Ar drywydd tebyg, mae nifer yn y traddodiad radical Du – fel W. E. B. Du Bois, C. L. R. James, Selma James ac Angela Davies unwaith eto, wedi pwysleisio ecsbloetio llafur pobl Du (o gaethwasiaeth i garchardai).

Cynt roedd y rhan helaeth o anarchyddion a Marcswyr traddodiadol ac Ewropeaidd wedi uwchraddio dosbarth a’r frwydr rhwng llafur (gwrywaidd, cyflogedig) a chyfalaf fel y categorïau pwysicaf. Mi wnaeth y theorïau a’r brwydrau newydd hyn pwysleisio rhan hanfodol a chanolig gorthrwm menywod a phobl Du i weithrediad cyfalafiaeth a bodolaeth dosbarth. Nid gweddillion oes cyn cyfalafiaeth, na chwaith gormes eilradd a fydd yn diflannu “ar ôl” y chwyldro gwrth-gyfalafol yw hiliaeth a phatriarchaeth, ond elfen hanfodol o ecsbloetio cyfalafiaeth a’r frwydr yn ei herbyn.

Enghreifftiau da (er weddol ddwys) o theori diweddarach o’r ongl “materiaethol” hon yw:

Nifer o’r testunau yn y LIES Journal

Y pennawdau ar hîl a rhywedd yn Endnotes #3

Caliban and the Witch Silvia” Silvia Frederici


1 “Because the intersectional experience is greater than the sum of racism and sexism, any analysis that does not take intersectionality into account cannot sufficiently address the particular manner in which Black women are subordinated.” “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

2Imperialist white supremacist capitalist patriarchy”. Ma bell hooks yn esbonio’r brawddeg (heb yr “imperialist”) yn y fideo Cultural Criticism & Transformation, bell hooks

3 Kyriarchy” yw’r enw mae rhai, yn dilyn Elisabeth Schüssler Fiorenza yn 1992, yn rhoi am system cyfuniadol o ormes.

4The most general statement of our politics at the present time would be that we are actively committed to struggling against racial, sexual, heterosexual, and class oppression, and see as our particular task the development of integrated analysis and practice based upon the fact that the major systems of oppression are interlocking. The synthesis of these oppressions creates the conditions of our lives.” “The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

5 Nid barnau rhagfarnllyd a ddigwyddir nawr ac yn y man yw gormes i Crenshaw na’r Combahee River Collective. Maent yn pwysleisio mae rhywbeth beunyddiol a phersonol, yw gormes, ond hefyd rhywbeth strwythurol. Nid opiniwn unigolyn hiliol mewn gwagle yw hiliaeth er enghraifft, ond system bwer sydd yn cynnwys unigolion hiliol argyhoeddedig ond hefyd hanes strwythurol goruchafiaeth wen, o gaethwasiaeth i’r system garchardai. Mae Andrea Smith yn pwysleisio’r pwynt bwysig hyn (ymysg trafod sawl peth arall) yn ei thestun “The Problem with “Privilege”“:

“That is, the undoing of privilege occurs not by individuals confessing their privileges or trying to think themselves into a new subject position, but through the creation of collective structures that dismantle the systems that enable these privileges”

6 “A new Welsh feminism, following a parallel route, may not only aid in the construction of a less sexist Wales but also of one more free from the long-term effects of cultural colonization.”

7 Fe wetodd Robeson am Gymru mai yno ddeallodd “am y tro cyntaf brwydrau [dosbarth gweithiol] pobl gwyn  a Du llaw yn llaw – pan es i lawr glofa yng Nghwm Rhondda, a byw yn eu mysg nhw”. Welsh miners’ hero Paul Robeson’s life to be turned into a film by 12 Years a Slave director, Wales Online.

Wyddoch chi am gynigion eraill am intersectionality yn Gymraeg, neu oes gyda chi cynnig eich hun?

Baich Cymreictod

Mae traddodiadau’r cenedlaethau meirw ‘oll yn pwyso fel hunllef ar amynedd y byw.

Deunawfed Brumaire Louis Napoleon, Karl Marx [1]

Nid cenedlaetholdeb gorfoleddus yw cenedlaetholdeb Cymreig. Nid yn aml, ta beth. ‘Drychwch ar Brydeindod, a’i falchder dathliadol, goruchafol. Ei bleser. Cyfri ein cleisiau wnawn ni’r Cymry, gan weithiau ymfalchïo yn yr ambell bwyth y talwn yn ôl. Ma ganddyn nhw Jiwbilî, ma gennym ni Cilmeri. Pan ddaw gorfoledd i’n genau, dan gysgod ein gwladychiad yw gan amlaf. “Er gwaetha pawb a phopeth”.


Nid fod cenfigen. Gobeithiwn, ta beth. Pa fath beth fydde Cymreictod pe fyddai wedi cyflawni mawr gampau gormesol fel Prydeindod? Mae gennym ein campau bychan wrth gwrs. Y caethfeistri Cymreig, y gweinyddwyr yn yr ymerodraeth… David Lloyd ffycin George. Cerddwn llaw yn llaw a’r Saeson gormod o weithie, fel aelod ufudd o’r teulu Prydeinig. Neu weithie cerddwn allan ar liwt ein hun, ar antur fach ormesol. Pogrom gwrth-Semitaidd Gwalia neu wladychu Patagonia. Ma digon yn fodlon anghofio ein gweithredoedd cywilyddgar, neu ei ail-lywio, neu hyd yn oed eu dathlu[2]. ‘Doeddwn ni fyth fel nhw’. Ha.

Diffinia rhai cenedlaetholdeb yn ôl ryw falchder hawdd. Neu wladgarwch yn ôl ryw gariad syml. Nid ydynt yn genedlaetholiaid Cymreig felly – neu nid rhai fel nyni ta beth. Balchder Cymry? Ma digon o siom gan y Cymry. Y siom o ddioddef gwawd y Saeson tan i ni adael ein hiaith, golli ein hyder. Ond hefyd y siom o ormesu eraill yn debyg, ar ôl i ni ei derbyn ein hun. Ond nid yw’r siom yn un ellid taflu ffwrdd, gan honni nad yw’n perthyn i ni, gan ein bod yn di-genedl nawr. Na, Cymry yr ydym, Cymry yr ydym o’i herwydd. Ac os siaradwn am falchder felly, dyma falchder gwrth-geidwadol. Balchder dros frwydro yn erbyn a thu hwnt i’r hyn da ni fod i fod. Os oes gennym wladgarwch, dyma gariad gymhleth. Nid cariad pur yr hen ganeuon hetero. Ond cariad at rywbeth da ni’n eu casáu (ar adegau, neu wastod)[3]. Sy’n llawn cach, ond eto, sy’n llawn ohonom ni, sy’n perthyn. Cenedlaetholdeb yw mynnu sôn am ein cenedl, mynnu bod yn genedl, er gwaetha pawb a phopeth ac er gwaetha ni ein hun.

Nid wyt ond hunllef yn dy wlad dy hun

“Cymru”, Ysgubau’r Awen, Gwenallt

Yr anallu i ddianc ein cenedl, i ddianc ein Cymreictod, yw adlais mawr ein llên fodern. Y cadwyni megis clwm Celtaidd amdanom ni. Mae’r crafangau’n dirdynnu ein bron ac yn y blaen. Mae’r Cymro sy’n gatael am Lundain i fod yn Dori rhonc dal dan hunllef nosweithu ola leuad ei bentre bach! Balchder yw cenedlaetholdeb Prydeinig. Baich yw cenedlaetholdeb Cymreig.

Beth i wneud a’r baich hwn? Siwd i’w cario? Ei lusgo mlan tan ddydd y farn? Ei ymgorffori yn sefydliadau diddiwedd? Daw’r baich i ben mewn dwy ffordd. Pe lwyddwyd i ladd y Gymraeg, pe ddaw’r genedl yn farw, gan adael mond ysbryd megis Cymbria. Ynteu pan ddaw Gymru’n Rhydd.

Ni ellid seilio rhyddid ar orthrwm eraill. I Gymru dod yn rhydd, rhaid gwrthdroi gorthrwm y byd yr ydym yn rhan ohono. Wrth i system drefedigaethol y gorllewin a’r oruchafiaeth gwyn y mae’r Gymry gwyn yn gomplisit ynddi barhau, parhau bydd y baich. Nid Cymru rydd fydd Cymry patriarchaidd chwaith[4], na Chymru ag ecsbloetiwyd gan gyfalaf, pe bai hi’n gyfalaf tramor neu gyfalaf Cymreig. Wrth i drones cal eu creu yma a ffoaduriaid cal eu herlid, ni fu Gymru’n Rhydd. Ma rhyddid Cymru ynghlwm â rhyddid eraill[5]. Dyma wirionedd ein dihareb “first to be colonised, last to be free“.

Trwy frwydro dros ein rhyddid a rhyddid eraill, trwy ofalu am ein gilydd a thrwy unoliaeth radical, trown y baich yn ysgafnach. Pwyso llai wna traddodiadau’r meirw wrth iddynt gal byw rhywfaint eto. Tewi gwna’r hunllef, a chawn freuddwydio chydig bach.


1 Der 18te Brumaire des Louis Napoleon. Cyfieithwn o’r Saesneg. “The tradition of all dead generations weighs like a nightmare on the brains of the living.”

2 Drychwch ar farn boblogaidd y Cymry Cymraeg at wladychu Patagonia (a’r anwybyddu llwyr o’r ffaith mai tir pobl gynhenid oedd yng nghynt), neu gynhwysiad farddoniaeth hiliol yn ein “Hoff Gerddi” .

3 “Ei charu’r wyf yn chwerw hefyd, / A’i chasáu’n serchus o hyd.” (“Cymru”, Alan Llwyd).

4 Nid dyn ysgrifennodd yr uchod, ond siomedig yw’r ffaith mai dynion a ddyfynnwyd ‘oll.

5 “Mae fy rhyddid yn dibynnu ar ryddid eraill”, Mikhail Bakunin, yn sawl destun. (Er iddo draethu hyn, gwarthus oedd gwrth-Semitiaeth Bakunin.)

Amddiffynna dy hun a’th mêts ar-lein (Rhan 2)


Yn gynharach mi esboniwn pam mae angen amddiffyn ein hun rhag gwyliadwriaeth (“surveillance“) ar-lein. Mae cachwrs wladwriaethol a chorfforaethol yn trial sbïo ar bopeth da ni’n neud ar y we. Nawr, yn rhan 2, cyflwynwn sut allwn amddiffyn ein hun. Dyma ychydig o gamau hawdd, gloi a rhad ac am ddim. Cofiwch i ddarllen y rhybudd o ran cyd-destun isod.




Diogelwch rhan o’ch data wrth bori trwy https:// a gosod “https:// Everywhere

Ar ddechrau cyfeiriad we, cyn y www., ceir http:// neu https://. Ma defnyddio https:// yn amgryptio (“encrypts“) rhan o’ch data chi wrth i chi defnyddio gwefan arlein. Ystyr “amgryptio” yn syml yw cadw eich data yn saff, fel nad yw pobl arall yn gallu sbïo arni.

Dydi defnyddio https:// ddim yn cuddio eich cyfeiriad IP (gwybodaeth sydd yn gallu eich identifio a datgelu eich lleoliad), gwybodaeth am ba wefan yr ydych yn ymweld, ac mae gweddill eich data dal ar gael i’r serfer ar yr ochr arall (ac felly, yn bron pob achos, dal hefyd ar gael i gorfforaethau, yr heddlu a’r llysoedd). Yn ogystal, nid oes modd defnyddio https:// gyda phob gwefan. Ma hefyd cyfyngiadau arall o ran yr hyn mae yn amgryptio! Ond, mae’n gam bach a hawdd iawn tuag at ddiogelu eich data, ac os defnyddiwyd gyda rhaglennu eraill yn un effeithiol.

Mae https:// Everywhere yn ymestyniad gellid gosod yn hawdd i borwr (“web browser“) Firefox, Safari neu Chrome. Mae’n eich cysylltu trwy https:// yn awtomatig lle bynnag yw’n bosib wrth i chi bori’r we. Mae gan y Tor Browser (isod) yr ymestyniad hwn wedi gosod arni o’r dechrau.

I sicrhau eich bod yn defnyddio https:// wrth ddarllen y wefan hon, gwasgwch fan nyn.


Porwch yn ddi-enw â’r Tor Browser

Porwr we, fel Internet Explorer, Chrome neu Firefox yw’r Tor Browser. Ond yn wahanol i’r lleill, ma defnyddio Tor Browser yn cuddio gwybodaeth am ba wefan yr ydych yn ymweld ag yn cuddio eich cyfeiriad IP. Ma eich cyfeiriad IP yn ddarn o wybodaeth sydd yn canfod chi a’ch lleoliad daearyddol – anfonwyd yn awtomatig wrth gysylltu â’r rhyngrwyd. Trwy eich IP, mae cachwrs yn gweld pwy ydych chi ac o ble yr ydych yn cysylltu â’r rhyngrwyd.

Os defnyddiwch Tor Browser dydi’r wladwriaeth a chorfforaethau ffili gweld pa wefannau yr ydych yn ymweld â, a dydi’r gwefannau (ac felly’r wladwriaeth a chorfforaethau) ffili gweld pwy sydd yn ymweld â nhw. Mae’n galluogi i chi pori yn ddienw arlein, heb gael eich sbïo arno gan y llywodraeth.

Yr hyn sydd yn cael ei ddatgelu yw’r ffaith bod rhywun yn eich lleoliad ffisegol yn defnyddio Tor. Dydyn nhw ddim yn gweld pa wefannau yr ydych yn ymweld â, ond maent yn gweld bod rhywun sydd yn defnyddio eich wifi yn defnyddio Tor. Yn debyg, mae’r gwefan yn gallu dadansoddi bod yr ymwelydd (di-enw a di-leoliad) yn defnyddio Tor. (Yn aml, ofynnwyd: nad yw hyn yn rheswm i beidio â defnyddio Tor, gan fydd y llywodraeth yn eich drwgdybio? Yr ateb byr yw nac ydi, yn y rhan fwyaf o achosion[1a] (er bod eithriadau pwysig! [gwelwch nodyn 1b]).

Wrth nodi bod y gwefan yr ydych yn ymweld ag yn gallu gweld bod ymwelydd yn defnyddio Tor, mae ychydig o ddewisiadau gwahanol o ran defnyddio’r porwr. Nid yw Tor, wrth gwrs, yn eich gwneud yn ddi-enw ar wefan sydd yn gwybod eich manylion personol yn barod (er enghraifft, cyfrif Facebook neu e-bost sydd a’ch enw go iawn, neu gyfrif gwaith). Ni fydd y gwefannau hyn yn gallu gweld eich lleoliad IP, ond fyddent wrth gwrs yn gallu gweld mai Mrs Harris ar ei chyfrif facebook yw hyn, a bod Mrs Harris yn defnyddio Tor. Mae rhai pobl yn defnyddio Tor am bopeth ta beth, ond mae rhai yn dewis i beidio â defnyddio Tor am wasanaethau a chysylltir â’u manylion personol, ac eraill yn dewis i ddefnyddio Tor am wefannau radical yn unig. Ein hawgrym ni yw i gysylltu â gwefannau lled-radical trwy Tor, a dim ond trwy Tor, ac i benderfynu dros eich hun os hoffech ddefnyddio Tor am bethau arall yn ogystal.

Mae’r darlun hwn yn esbonio’n dda iawn yr hyn mae https:// a Tor yn gwneud:


Diogelwch eich e-byst â

Darparwr e-bost, fel gmail neu yahoo yw Riseup (ymysg pethe arall). Ond yn wahanol i’r lleill, nid yw Riseup yn gorfforaeth sydd yn archifo eich e-byst gan roi’r llywodraeth mynediad iddynt. Yn hytrach, dyma gydweithfa fach ddielw o ymgyrchwyr sydd yn ceisio eu gorau i ddiogelu eu gwasanaethau.

Ma Riseup, lle gallent, yn amgryptio eich data wrth iddi gael ei danfon. Nad ydynt yn recordio eich cyfeiriad IP, a dydi nhw ddim yn anfon eich IP tu fewn i e-bost (fel ma darparwyr arferol yn neud). I greu cyfrif, rhaid naill ai cael dau wahoddiad o ffrindiau neu lenwi ffurflen ymgais byr.

Nad ydynt yn gallu amgryptio cynnwys eich e-bost, ond mae’n bosib gwneud hyn yn bersonol (gwelir OpenPGP isod). Rhaid cofio hefyd bod cyfathrebiad mor gryf â’r ddolen wanaf. Os ydych yn e-bostio o gyfeiriad e-bost riseup i gyfeiriad gmail er enghraifft, mae’n hawdd iawn i’r wladwriaeth, trwy’r cyfeiriad gmail, gallu darllen y manylion. Yr ateb yn y sefyllfa hon yw annog eich ffrindiau i ddefnyddio Riseup, ac i amgryptio cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP. Yn debyg, os yr ydych wedi amgryptio eich cyfrifiadur a’ch e-byst yn llwyr, ond wedi ysgrifennu eich cyfrinair ac enw ar ddarn o bapur cartref ac mae’r heddlu yn herwa eich tŷ, wedyn mae ganddynt fynediad iddi.

Unwaith eto, mae’n werth ystyried eich defnydd o wasanaeth felly. Ellid defnyddio e-bost Riseup am bob dim, ond wedyn fydd yn hawdd i’r wladwriaeth cysylltu’r e-bost gydag eich enw go iawn (wrth i chi e-bostio eich deintydd, neu waith er enghraifft), ac yn debyg, mae’n bosib i eraill (eich deintydd, eich gwaith) sylweddoli eich bod yn defnyddio cyfeiriad e-bost a chysylltir â gweithgareddau gwleidyddol[2]. Ein hawgrym ni yw i ddefnyddio Riseup a Riseup yn unig am weithgareddau radical, trwy Tor Browser yn unig, i beidio defnyddio eich enw go iawn o gwbl wrth ddefnyddio riseup, ac i beidio â defnyddio riseup am bethau swyddogol a chysylltir i’ch enw go iawn.

Mae rhai wedi honni bod Riseup, oherwydd ei chysylltiad i weithgaredd radical, yn gwneud i’r defnyddiwr “sefyll allan” mwy na ddefnyddio darparwr corfforaethol. Ond yn debyg iawn i’r dadlau uchod ynghlyn a Tor Browser, nid oes mawr o sail iddynt [gwelwch nodyn 3a]. Mae rhai hefyd yn gofyn a yw’n bosib ymddiried yn Riseup a’i honiad nad ydynt yn cyd-weithio a’r wladwriaeth – ond mae tipyn o wrthddadl i’r amheuon hyn [3b].

Wrth gwrs, ar ôl rhagdybio’n lan, y gwirionedd yw nad yw Riseup (fel pob ymgais i ddiogelu cyfathrebiad) yn llwyr ddiogel, ac ma Riseup ei hun yn adnabod hyn. Ar y llaw arall, rydym yn gwybod yn sicr bod darparwr e-bost corfforaethol megis gmail yn gwbl anniogel. Felly, os oes rhaid defnyddio e-bost, Riseup yw un o’r cynigion gorau. Mae amgryptio cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP a defnyddio’r awgrymiadau arall yn y cofnod hwn yn rhoi haen gref ychwanegol o ddiogelwch rhag amheuon a gwyliadwriaeth. Ac yn yr achos olaf, os yw gwybodaeth yn hynod o sensitif, yr ateb saffach yw peidio â’i rhoi ar-lein (neu ar gyfrifiadur) o gwbl.




Dileuwch ffeiliau yn go iawn gydag Eraser, BleachBit a rhaglennu tebyg

Dydi dileu ffeil ar gyfrifiadur Windows neu Mac ddim yn wir ddileu’r ffeil. Hyd yn oed ar ôl gwagu’r “Recycle Bin“, mae’r ffeil mewn gwirionedd yn dal i guddio, wedi ei gladdu yn yr “hard drive“.(A hyd yn oed ar ôl cwbl ail-osod (“format“, “factory reset“) cyfrifiadur, mae’r ffeil dal yno![4]). Mae gan yr heddlu teclynnau arbennig er mwyn gallu ail-ddarganfod ffeil sydd wedi eu “dileu”. Mae hyn i gyd hefyd yn wir am ffonau symudol (gan gynnwys y rhai mwyaf sylfaenol).

Un opsiwn cadarn yw ymdrochi eich hard drive mewn dŵr a’i chwalu mewn i ddarnau bach bach. Ond os nad ydych chi eisiau gwneud hyn pob tro yr ydych am wir ddileu ffeil sensitif (pe bai hyn yn bamffled tanbaid, lun o brotest neu weithred, neu eich manylion banc) mae angen rhaglen arbennig. Dyma yw pwrpas BleachBit a rhaglennu tebyg. Peidiwch â dileu’r ffeil yn y modd arferol – defnyddiwch y rhaglen yn lle.

Cofiwch yn aml ma rhyw gopi neu ddisgrifiad cryno o ffeiliau mewn mannau arall (“temporary files“, neu mewn ffeiliau eich porwr we er enghraifft). Mae gan raglennu megis Eraser neu BleachBit dewisiadau er mwyn gwir-ddileu rhain i gyd yn gloi heb orfod chwilio amdanynt.

Os yr ydych wedi dileu ffeil yn y modd arferol yn barod (ac mae felly yn cuddio yn yr hard drive), mae hefyd yn bosib i raglen megis BleachBit cael gwared arnynt trwy wneud “wipe free diskspace“. Mae’r weithred hon yn gallu cymryd amser hir gan eu bod yn wir ddileu’r holl wybodaeth sydd yn cuddio yng ngweddill yr hard drive, ond mae’n werthfawr iawn. Gellid cyfuno “wipe free diskspace” a chwbl ail-osod eich cyfrifiadur er mwyn cael llechen cwbl lan!


Diogelwch cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP

Mae OpenPGP yn gallu amgryptio (“encrypt“) cynnwys eich e-byst, fel mae ond chi, a’r person yr ydych yn bwriadu eu derbyn, gall darllen nhw. Mae amgryptio yn wir ddiogelu data. Ar y wyneb mae’n debyg i ddefnyddio cyfrinair (“password“) arferol, ond mae amgryptio cywir yn eu gwneud bron yn amhosib i rywun arall torri mewn i’r data.

Yn ogystal, gall OpenPGP ddilysu (“authenticate“) mae’r anfonwr yw awdur go-iawn yr e-bost. Hynny yw, mae’n atal y wladwriaeth neu ryw gachwr arall rhag danfon e-bost atoch gan ffugio mae rhywun arall sydd wedi ei danfon (esiampl o wyliadwriaeth weithredol neu ymyraethol). Gallwch fod yn sicr mae eich ffrind sydd wedi anfon yr e-bost, nid rhywun arall.

Dydi OpenPGP ddim yn gallu amgryptio teitl yr e-bost, na chwaith pwy sy’n anfon yr e-bost a phwy sy’n eu derbyn. Ond serch hyn mae dal yn declyn effeithiol tu hwnt er mwyn sicrhau cyfathrebiad diogel, yn enwedig os defnyddiwyd gyda darparwr diogel megis Riseup.


Diogelwch eich ffeiliau trwy amgryptio gyda VeraCrypt a LUKS

Yn debyg i OpenPGP, sydd yn amgryptio e-byst, mae’n bosib amgryptio ffeiliau ar eich cyfrifiadur.

Dydi gyfrinair (“password“) dim fel arfer yn diogelu data yn ddiogel iawn. Mae’n hawdd iawn i’r heddlu, neu rywun arall, torri heibio cyfrinair Windows neu Mac er enghraifft. Er bod amgryptio yn debyg i ddefnyddio cyfrinair (rhaid mewnbynnu cyfrin-ymadrodd (“pass-phrase“), os defnyddiwyd yn gywir mae bron yn amhosib i gachwr torri trwyddo. Yn hytrach na chadw’r data tu ôl i “ddrws” y cyfrinair, mae’r data i gyd wedi cymysgu’n rhacs fel petai, a dim ond y cyfrin-ymadrodd sy’n gallu dechrau’r broses o’u dad-gymysgu fel eu bod yn bosib darllen.

Mae rhaglennu megis VeraCrypt a LUKS yn gallu amgryptio ffeiliau ar eich cyfrifiadur fel eu bod yn wir-ddiogel.

Mae’n werth wybod bod cyfraith gan wladwriaeth y Deyrnas Unedig sy’n fygwth carchar i rai sydd gwrthod rhoi cyfrin-ymadrodd i “gynrychiolwr” y wladwriaeth. Ond bwysig nodi, yn gyntaf, bod rhad iddynt ofyn am y cyfrin-ymadrodd – heb amgryptio does dim rhaid iddynt ofyn yn swyddogol: gallant gael mynediad i’r data yn syth heb ofyn a heb i chi gwybod. Yn ail, gellid dal gwrthod rhoi’r cyfrin-ymadrodd – efallai bod y wybodaeth sensitif a amgryptiwyd yn werth mwy na’r cyfnod yn y carchar (gan y bydd yn rhoi mwy o flynyddoedd neu bobl yn y carchar er enghraifft). Yn trydydd, mae amgryptio hefyd yn werthfawr o ran rhai sydd heb bŵer swyddogol y wladwriaeth: ffasgiaid, cachwrs patriarchaidd, corfforaethau, heddwas cudd sydd yn aros yn gudd… Ond yn olaf, mae modd osgoi’r broblem hon yn llwyr, trwy wadadwyedd (“deniability“). Os yw’r hard drive a amgryptiwyd wedi cadw rhywle lle ni ellid eu hoelio’n sicr i unigolyn (mewn gwagle cymunol tŷ rhanedig er enghraifft, neu well eto, canolfan cymdeithasol neu sgwot), mae’n anoddach i’r awdurdodau. Ond well eto, mae’n bosib i VeraCrypt a rhai rhaglennu tebyg creu cyfrol amgryptiedig cudd a wadadwy. Hynny yw, nid yw’n bosib i’r cachwr profi bodolaeth y gyfrol yn y lle gyntaf! Ansbaradigaethus.


Systemau Weithredu amgen a diogel, megis Ubuntu, Fedora a Tails

Mae gosod system weithredu (“operating system“) amgen, yn lle defnyddio Windows neu Mac, yn gam wych er mwyn diogelu eich cyfrifiadur. Mae Windows a Mac wedi creu gan gorfforaethau sydd yn cydweithio a gwyliadwriaeth y wladwriaeth. Maent yn casglu llwyth o ddata oddi wrthych, ac mae’n anodd dilysu a deall pa rhaglennu sydd yn gweithredu arnynt a beth yw eu pwrpas. Mae systemau weithredu amgen, megis Ubuntu neu Fedora, ar y llaw arall, yn fwy diogel o ran eu natur sylfaenol. Mae’n bosib gweld a dilysu’r hyn maent yn gwneud ac felly ymddiried ynddynt. Mae nifer o’r rhaglennu a thactegau a thrafodwyd yn gynharach yn rhan ohonynt yn barod (amgryptio a gwir-ddileu ffeiliau, er enghraifft), ac mae gosod rhai pellach yn broses llawer haws a chyflymach.

I gymharu â’r camau eraill cyflwynwn fan hyn, mae gosod system weithredu newydd yn cymryd ychydig mwy o waith ac amser. Ond nid oes angen arbenigrwydd cyfrifiadurol. Os ydych chi’n iawn yn dilyn cyfarwyddiadau (mae’n llawer haws os oes gennych ail gyfrifiadur (allwch fenthyg un ffrind) er mwyn eu dilyn) mae digon o gefnogaeth i’w gael ar-lein. Neu mofynwch am gymorth o rywun go iawn os yw’n bosib (fel arfer ma defnyddwyr systemau weithredu amgen yn eithaf hoff o’u hannog!). Gallwch osod system weithredu amgen ar eich cyfrifiadur gerllaw eich hen un – hynny yw, nid oes rhaid gadael eich system Windows neu Mac cyfarwydd yn llwyr. Tu hwnt i ddiogelwch rhag gwyliadwriaeth, mae nifer o resymau pellach dros wneud, gan gynnwys gadael crafangau monopoli’r prif gorfforaethau (dadleua rhai eu bod felly yn lled wrth-gyfalafol), systemau cyflymach sydd yn hawdd i’w defnyddio a rhyngwynebau Cymraeg. Maent hefyd yn rhad ac am ddim!

Mae Tails hefyd yn system weithredu amgen, ond yn esiampl o un sydd wedi’i ffocysu yn arbennig ar ddiogelwch. Yn hytrach na’i osod ar “hard drive” y cyfrifiadur, mae’n rhedeg o frigyn cof (“memory stick”) neu gryno disg. Mae’n bosib gwneud hyn a’r rhan fwyaf o systemau weithredu. Y gwahaniaeth yw bod Tails yn gadael dim olion o gwbl ar y cyfrifiadur ar ôl i chi cwpla a’u cau i lawr. Mae hefyd yn anghofio popeth yr ydych chi’n gwneud – er mae’r dewis o gadw rhai pethau mewn ymraniad amgryptiedig ar y brigyn cof sydd. Mae arni yn barod y teclynnau i gyd a thrafodwn yn gynharach, a rhai pellach (megis “Meta Anonymisation Toolkit” sydd yn dileu meta-ddata  yn gloi.). Mae’n ffordd dda o arwahanu gweithgareddau sensitif (a ellid gwneud ar Tails) rhag gweithgareddau eraill (a ellid gwneud ar system arall). Mae’n hawdd i’w copïo i frigau cof i roi i ffrindiau, hawdd i gymryd wrth deithio ac yn ffisegol hawdd i guddio. Gwych!



  • Mae gwyliadwriaeth ar-lein (yn anffodus) yn destun eang iawn. Trafodwyd yr hyn cyflwynwn yn fras, ac mae llawer o bethau pwysig ni thrafodwyd o gwbl fan hyn.
  • Rydym wedi edrych ar wyliadwriaeth o sefyllfa defnyddiwr cyfrifiadur (a hynny o fewn cyd-destun arbennig – gwelwch isod), ond mae gwyliadwriaeth ar-lein i ddefnyddwyr ffonau clyfar yn peri nifer o’r un problemau, yn ogystal i rai pellach difrifol (ac yn aml heb yr un atebion boddhaol i’w datrys!).
  • Mae gwyliadwriaeth hefyd yn bodoli mewn sawl ffordd arall (ffonau yn gyffredinol, darllen llythyrau, CCTV, heddlu-cudd…) sydd yn aml yn croestorri a gwyliadwriaeth ar-lein. Dydi hyn ddim (o bell, bell ffordd) yn gyflwyniad i amddiffyn eich hun rhag gwyliadwriaeth yn gyffredinol.
  • Ar nodyn bositif, trwy amddiffyn eich hun rydych hefyd yn amddiffyn eich mêts (gan fod eich gwybodaeth yn gysylltiedig) ag eraill (mae mwy o bobl yn defnyddio’r tactegau a theclynnau hyn yn golygu eu bod yn fwy effeithiol, yn enwedig o ran Tor). Trwy annog ein ffrindiau ac eraill i gymryd y camau uchod (a chamau arall), gallwn frwydro ymhellach yn erbyn gwyliadwriaeth.

Heb os, wyliadwriaeth yw un o arfau mawr y cachwrs dyddie ma. Gobeithiwn i ni ddangos, serch hyn, bod y sefyllfa yn bell o fod yn un anobeithiol. Mae’r gwagle, fel wastod, yn hen barod am chwyldro!

*Rhybudd o ran Cyd-destun*

Mae’r hyn trafodwyd yma yn ganllawiau i rai sydd â chyfrifiadur dan eu meddiant eu hun, ar yr ynys hon. Os nad yw hyn yn wir – er enghraifft, rhydych yng ngharchar, neu yn defnyddio cyfrifiadur mewn gwaith neu gaffi rhyngrwyd neu’r llyfrgell yn unig, neu rydych yn byw dan wladwriaeth sydd â chyfreithiau gwahanol iawn, byddwch yn garcus. Gall nifer o’r tactegau fanyn fod yn ddefnyddiol, ond gall eraill fod yn ddiwerth neu hyd yn oed yn beryglus. Efallai fod rhaid cyfuno rhai a thactegau pellach. Er enghraifft, yn dibynnu ar y cyd-destun, gall osod Tor ar gyfrifiadur gwaith fod yn syniad gwael, ond efallai gellid osgoi’r broblem trwy ddefnyddio Tor trwy frigyn cof mewn rhai sefyllfaoedd. Yn debyg, gall amgryptio fod yn llwyr anghyfreithlon o dan eich gwladwriaeth, ond efallai gellid eu gosod mewn ffordd gudd ar frigyn cof (ac wedyn cuddio hon yn ffisegol).


Peth Ddarllen Pellach
Llwyth o wybodaeth a chanllawiau o ran ddiogelwch digidol.



1a Ma’r gwladwriaeth barod yn recordio’r hyn rydym gyd yn neud arlein, felly man y man iddynt mond cael recordio’r ffaith eich bod yn defnyddio Tor a dim byd pellach. Os ydych yn defnyddio’r rhyngrwyd er mwyn darllen unrhyw beth sydd braidd yn “radical”, mae’r wladwriaeth yn recordio ac yn nodi hyn hefyd, felly man y man iddynt mond cael recordio a nodi’r ffaith ein bod yn defnyddio Tor a dim cal gweld dim byd pellach. Nid oes mawr o ddadl dros beidio a “sefyll allan”, gan fod y wladwriaeth yn prosesu data pawb ta beth. Os ydych yn byw yng Nghymru, ma’r gallu i bori’n ddienw ac yn ddiogel a chuddio yr hyn yr ydych yn neud arlein, oni bai am y ffaith bod rhywun ger eich “wi-fi” yn defnyddio Tor (a dyna’i gyd), yn werth neud. Yn olaf, dydi defnyddio Tor ddim yn arwydd pendant o unrhyw “radicaliaeth” neu “fygythiad” i’r llywodraeth yn ei hun ta beth. Ma digon o gachwrs geidwadol a gwladwriaethol hefyd yn defnyddio Tor. Ma digon o gachwrs geidwadol a gwladwriaethol hefyd yn defnyddio Tor. Hyd ag y gwyddwn ni, does neb wedi cal problemau gan yr heddlu Prydeinig am ddefnyddio Tor yn ei hun. Ar y llaw arall, ma nifer fawr o bobl wedi cal bygythiadau gan yr heddlu, neu hyd yn oed carchar, am ddarllen neu bostio pethau radical, neu hyd yn oed pethe weddol fach, wrth iddynt ddefnyddio porwr we arferol nad oedd yn ddiogel.

1b Eithriadau i hyn yw os yr ydych yn byw dan wladwriaeth lle mae Tor yn anghyfreithlon. Os felly, mae darllen rhywbeth fel y gwefan hwn, a phethe radical arall arlein, siŵr o fod yn anghyfreithlon neu yn beryglus i wneud ta beth, trwy borwr arferol neu trwy Tor Browser. Eithriad arall yw efallai os yr ydych chi’n trial cuddio yn llwyr am ryw reswm neu’i gilydd. Unwaith eto, os felly byddech chi siŵr o fod ddim yn darllen rhywbeth fel hyn yn y lle gyntaf neu yn defnyddio’r rhyngrwyd o gwbl. Ta waeth, ma hefyd modd i osgoi’r problemau ma – trwy ddefnyddio Tor trwy Wi-fi na chysylltir a chi, neu trwy defnyddio Tor Bridge neu VPN.

1c Yn olaf, gwerth trafod y ffaith bod rhai yn gwadu Tor gan ei fod wedi derbyn arian o fyddin UDA, yn enwedig wrth iddi ddechrau. Ond raid cofio wrth gwrs fod hyn hefyd yn wir, i rannau helaeth, am y we yn gyffredinol! Er bod Tor wedi derbyn arian o’r wladwriaeth, mae ei natur agored yn golygu eu bod yn bosib i’w ddilysu ac felly ymddiried ynddi. Mae gwybodaeth a ddatgelwyd yn ddamweiniol o’r NSA yn ddiweddar yn dangos bod Tor yn achosi cryn broblemau iddynt. Mae’n wir fod Tor yn declyn defnyddiol i bleidiau gwladwriaethol, megis byddinoedd, ond dydi hyn ddim yn golygu nad yw o ddefnydd i ni yn ogystal. Dyma bwynt diddorol ehangach am feddalwedd rhydd a chyfundrefnau sydd yn brwydro dros breifatrwydd dinasyddion. Ar drywydd tebyg, mae nifer o raglennu a chyfundrefnau felly yn gwisgo dillad eang “rhyddfrydol” (gellid hysbysebu Tor fel rhywbeth sy’n ddefnyddiol i weithredwyr gwleidyddol, yr heddlu a dinasyddion ufudd, a derbyn arian ohonynt i gyd!). Eto, mae’n bosib weithiau cael cnawd anarchaidd o dan y dillad hyn, neu oleuaf ei ddefnyddio i ddibenion radical. (Diddorol nodi mae’r esiamplau defnyddiwyd gan Tor i esbonio’r rhwydwaith yn cynnwys cysylltu i wefannau fel Indymedia, er enghraifft. Am fwy o drafodaeth ar y posibilrwydd o anarchiaeth gudd dan ddillad “rhyddfrydol” gwelwch y tudalen wikipedia uchod ar “crypto-anarchism“).

2 Mae darparwr rhad ac am ddim, sydd yn honni preifatrwydd a diogelwch, ond nad yw’n gysylltiedig â radicaliaeth, o’r enw ProtonMail wedi ymddangos yn ddiweddarach. (Yn anffodus, rhaid rhoi cyfeiriad e-bost arall presennol er mwyn cofrestru.)

3a Yn gyntaf, mae defnyddio darparwr corfforaethol am weithgaredd radical yn gwneud i’r defnyddiwr “sefyll allan” yn ogystal, ac yn wahanol i Riseup fydd gan y wladwriaeth gafael lwyr ar yr holl ddata, felly man a man defnyddio Riseup. Yn ail, os defnyddiwyd Riseup trwy Tor Browser, ac yn ofalus (heb ddatgelu manylion personol ac yn y blaen), mae’n bosib cuddio’r ffaith eich bod yn defnyddio Riseup o gwbl.

3b Wrth ystyried hyn mae’n werth nodi bod heddlu’r Unol Daleithiau wedi cipio serfers oddi wrthynt o’r blaen a bod Riseup wedi gorfod amddiffyn ei hun yn y llys. Mae’r digwyddiadau hyn yn dangos nad yw Riseup yn llwyr ddiogel (er, nad yw cipio serfers yn golygu bod y data yn hygyrch os yw wedi amgryptio). Ond, mae’r ffaith bod y wladwriaeth wedi gorfod gwneud hyn yn awgrymu’n gryf nad oes ganddynt fawr o fynediad i’r data yn barod. Yn debyg, er bod tystiolaeth o fynediad llwyr a “drysau cefn” i ddarparwyr e-bost corfforaethol wedi ymddangos tro ar ôl tro yn ystod datgeliadau diweddar, nid oes dystiolaeth debyg o ran Riseup wedi ymddangos. Gellid tybio bod un o weithfa Riseup yn heddwas cudd, ond eto mae’r meddalwedd ei hun wedi gwneud mewn modd fel nad yw’n storio llawer iawn o ddata sensitif yn y lle gyntaf.

4 Er mae’n bosib, ar ôl ail-osod, i hen ffeil a ddileuwyd yn arferol cael ei drosysgrifo (“overwritten“) dros amser wrth i chi safio ffeiliau newydd.

Amddiffynna dy hun a’th mêts ar-lein! (Rhan 1)


Mae gwladwriaethau, gorfforaethau a chachwrs arall[1] yn cadw golwg, yn recordio ac yn prosesu’r hyn da ni’n neud ar-lein.

Dydi’r fath sbïo ddim yn newydd – nid i drigolion ein hynys o leiaf. Ers dechreuad y Post Brenhinol darllenwyd llythyrau pobl![2] Yng Nghymru ma digon o hanes diweddar o hacio ffoniau, pe bai hyn yn Streic y Glowyr[3] neu giosg Talysarn.

Ond ma gwyliadwriaeth (“surveillance“) wedi esblygu’n aruthrol ers yr 80au. Y gwahaniaeth nawr yw bod gan y cachwrs systemau pwerus, cyfrifiaduron ar ben cyfrifiaduron, sydd yn darllen ac yn gwrando yn awtomatig. Sdim angen plismon yn gwrando’n bersonol ar ddiwedd un lein benodol, neu yn sgrolio ac yn palu trwy bostiai facebook. Ma prosesau cyfrifiadurol yn gwneud hyn ar lefel anferth ac ar raddfa reit gloi, ac yn sortio trwy’r data a gasglwyd gydag algorithmau a rhaglennu cymhleth. Wrth gwrs, ma dal torf o decnocratiaid sydd yn gofalu am y peiriannau ma, yn eu gwellhau ac yn darllen y data ar yr ochr arall.[4] Yn hytrach na’r llywodraeth yn darllen ychydig o lythyrau a ddrwgdybiwyd ganddynt yn barod, maent yn gallu darllen e-byst pawb a phrosesu’r holl ddata, gan eu trefnu i gategorïau gwahanol.

A nawr ein bod yn byw yn yr “oes ddigidol” (lle da ni’n dewis neu lle gawn ein gwthio i fyw ar-lein) ma llwyth o ddata amdanom ni ar-lein ac ar servers ac archifau. Dyma lwyth symbolaidd o’n bywydau sydd yn berchen i sefydliadau. Data am ein lleoliad presennol, ein cylchoedd o ffrindiau, ein gweithgareddau, ein gobeithion a’n hofnau, siâp ein hwynebau… Ail-fwydwyd y data i mewn i raglennu pellach, er mwyn mapio “rhwydweithiau” eang rhwng unigolion er enghraifft, neu geisio deall teimladau poblogaeth ar raddfa anferth a rhagweld protestiadau.[5]

Ynghlwm â’r data hyn mae pŵer – i reoli, i werthu, i greu elw, i rwystro anghydfod.[6] Ni ddylwn nhw gael y pŵer hwn: rhaid i ni ei chwalu. Er mwyn newid y byd hunllefus hwn, er mwyn atal y cachwrs rhag sbïo ar bob dim da ni’n neud, er mwyn goroesi, rhaid i ni amddiffyn ein hun a’n mêts ni ar-lein.

“Government Communication Headquaters” (Cymraeg: PCBW, Pencladys Cachwrs Busneslyd y Wladwriaeth.)


Er bod llywodraethau a chorfforaethau yn gwario llwyth o arian er mwyn sbïo arnom, mae ychydig o bobl a grwpiau radical (yn aml di-dâl) wedi llwyddo’n aruthrol i’w osgoi, chwalu ac yn aml ymladd nol. Mae’r radicaliaid hyn wedi datblygu teclunau, systemau a thactegau er mwyn osgoi gwyliadwriaeth ac aros yn saff. Oherwydd eu hymdrechion ma nifer o raglennu sydd yn rhad ac am ddim, yn hawdd i’w defnyddio, wedi eu darlunio mewn modd gwrth-hierarchaidd, ac y gallwn ymddiried ynddynt![7]

Sut…yn union?

Yn ein cofnod nesaf cyflwynwn raglennu a thactegau a ellid defnyddio er mwyn amddiffyn ein hun yn erbyn y cachwrs. Mae’r rhaglennu ‘oll yn rhad ac am ddim. Maent hefyd yn hawdd defnyddio. Byddwn yn sôn yn gloi am https://, Tor Browser, Riseup, amgryptio a chamau pellach (fel Tails). Blasus iawn.



1 Camdrinwyr patriarchaidd a grwpiau ffasgaidd yw dou o’r enghreifftiau arall mwyaf. Maent yn gweithredu yn wahanol iawn i sefydliadau gwladwriaethol a chorfforaethol. Mae nifer o’r un tactegau a chyflwynir yn ein cofnod nesa gallu amddiffyn yn eu herbyn, ond (yn enwedig o ran camdrinwyr patriarchaidd) mae’n dibynnu yn fawr iawn ar y cyd-destun. Mae gweithwyr ryw er enghraifft yn wynebu bygythiadau gwahannol, ac felly angen tactegau gwahannol ar-lein. Peth ddarllen pellach: ,

2 Mae’n bosib gweud mai “Swyddfa Gudd” adeg yr 17eg Ganrif yw olynydd GCHQ heddiw.

3 Gwêl y pamffled “Come and wet this truncheon“, (1986) er enghraifft (nodyn cynnwys: dyma bamffled sydd yn ymwneud â greulondeb yr heddlu gall fod yn anodd i rai darllen).

4 Er, yn gynyddol ma systemau awtomatig sydd yn gweithredu’n annibynnol, o’r data a chasglwyd hyd at y ddedfryd farwolaeth. Mae’r system “SKYNET” er enghraifft yn casglu data ar leoliadau ffonau symudol a newidiadau SIM, yn eu prosesu trwy algorithmau tebygolrwydd ac yna yn gyrru droniau peiriannol i fomio bodau dynol, heb fod rhaid i unrhywun gwasgu run botwn.

5 “TEMPORA”, “CrowdControl”, “MUSCULAR”, “Tartan”, “SOCMINT”… dyma mond ychydig o’r rhaglennu a phrosiectau llywodraethol tuag at y dibenion hyn.

6 Ar wefan megis Facebook ma’r ddwy elfen yma – disgyblu a chreu elw, y wladwriaeth a chyfalaf, wedi clymu’n un. Ma’r holl ddata o lun a uwchlwythwyd yn berchen i Facebook ac ar gael i’r llywodraeth (y llun eu hun, manylion y llun a’r holl metadata sydd wedi cuddio tu fewn i’r ffeil). Caiff luniau personol er enghraifft eu gwerthu mlan gan Facebook i gwmnïau hysbysebu, heb i’r bobl ynddynt a’r bobl a dynnodd y llun byth wybod. Yn ogystal, caiff wynebau’r llun eu prosesu, a’r data eu storio gan y llywodraeth er mwyn eu hadnabod yn y dyfodol (yn lluniau eraill o brotest, e.e.).

7 Gan fod côdiau nifer o’r rhaglennu hyn ar gael yn agored, mae’n bosib i unrhywun a phrofiad cyfrifiadurol gweld yn union sut mae’r rhaglen yn gweithio (a chydweithio a helpu eu gwellhau pe mynnant!). Mae’n bosib ymddiried felly bod y rhaglen yn onest, a heb ei greu gan elfennau llywodraethol yn gyfrinachol a heb “drysau cefn”.