“Caru Llawer”

carullawer3

Anaml y clywn, yn ein hiaith Barchus, cân-werin yn clodfori “caru llawer”. Anaml iawn y cawn glywed cân-werin sy’n clodfori menyw a “gâr llawer” yn agored.[1]

Mae digon (neu ormod) o Hen Benillion lle cawn Gymro yn brolio fod ef ei hun yn caru sawl fenyw a hynny heb iddynt wybod.[2] Ond gwahanol yw “Caru Llawer”. Walle taw ddyn sydd yn canu unwaith eto fanyn, ond ei “Gwenno fach annwyl” sydd yn caru sawl un arall.[3] (a “Nid rhan ‘mod i’n brolio”, medde fe.) Dengys eiriau ei hun ei fod yn gwybod am gariadon ei gariad – “a chroeso bob rhai”. Nid oes twyll. (Dydi e ddim yn ymhelaethu os yw ei chariadon eraill yn gwybod hyn yn ogystal, ond rhaid cyfaddef mae tipyn o gamp fydde cuddio “pedwar ar ddeg” o gariadon!) Yn ogystal, mae caru llawer ei bartner, yn ôl y golwg, yn dod o’i hewyllys ei hun, gan fod y cantor yn hwyrach yn dymuno iddi newid ei meddwl.

Dyma Gymraes, felly, sydd yn caru sawl gariad, yn agored am hyn (mae’n debyg) gyda’i phartneriaid, ac yn ei gwneud o’i gwirfodd. Erbyn heddiw, dyma ddiffiniad y term “polyamory“.

Nid yw “caru llawer” cariad y cantor yn achosi casineb, feirniadaeth foesol na chosbi patriarchaidd: “er hynny ‘dwy’n caru’r hen gariad dim llai”. Ond mae’r “er hynny” pwysig hyn yn dynodi holl bwysau moesol eu hoes – ac mewn ffyrdd gwahanol, ein hoes ni. Rhaid iddo egluro ei hun. Nid yw’r ffaith ei fod yn ei charu “dim llai” yn amlwg, nac yn arferol. Yn hytrach, fe gosbwyd yn llym gan drefn y dydd.

Oes y Gân, Cân ei hoes?

Wrth i gân draddodiadol byw ac ail-fyw, marw ac atgyfodi eto, daw’n perthyn i enau sawl oes. Ond ym mha gyfnod mae gwraidd y gân hon? Cawn awgrymiad o nodiadau Phyllis Kinney a Meredydd Evans yn “Canu’r Cymry“:

“Codwyd yr alaw gan Meredydd Evans o ganu Elizabeth J. Evans, yn 1967. Roedd hi’n byw ar y pryd yn Y Friog ym Meirionnydd ond treuliodd y rhan helaethaf o’i hoes yn ardaloedd Ffestiniog a’r Bala. Dysgodd hi’r gân oddi wrth ei thad, John Thomas Maes y Fedw, Bala, canwr gwerin gyda’r gorau a glywyd yng Nghymru’r ganrif hon…”

johnthomas
John Thomas Maes y Fedw, Bala [4]

Cafodd Meredydd Evans y gân o Elizabeth J. Evans yn ystod oes “Chwyldro Rhywiol” y 60au, cyfnod o drawsnewid ym moeseg rywiol y Gorllewin. Genid John Thomas i Gymru arall, can mlynedd yng nghynt, yn 1865.[4] Gellid disgwyl i’r gân deillio o ran olaf y 19eg ganrif felly, os nad cynt – ar y hwyraf daw o ran gyntaf yr 20fed. Daw’r rhestr o alwedigaethau artisanaidd y cariadon (“melinydd a gwŷdd / A ‘go ac ysgalter…”) o gyn-fyd gwerinol ei naws, byd a oedd yn diflannu yn sgil y chwyldro diwydiannol.

“Anlladrwydd”

Ni chlodforwyd y weithred o garu llawer gan brif-foeseg yr hen Gymru hon. Daw “anlladrwydd anniwair” a “thrythyll chwantus” dan holl feirniadaeth a damnedigaeth y Capeli Piwritanaidd – a’r Eglwys Anglicanaidd ‘fyd. Bu Geffyl Pren y werin a llysoedd y brenin hefyd yn cosbi’r fath “anfoesoldeb”. Monogami a phriodas un dyn i un fenyw, oedd y drefn swyddogol, ac fe gosbwyd tramgwydd, yn enwedig tramgwydd menyw. Cofia Meic Stevens yn “Hunangofiant y Brawd Houdini” “…Solfach yn y dyddie pan oedd y capeli’n rheoli popeth.”

*Rhybudd Cynnwys am y ddau baragraff nesaf*

“Os oedd merch yn cael plentyn llwyn a pherth [tu allan i briodas], fe fydde hi, fel arfer, yn cael ei diarddel o’r capel trwy orchymyn y diaconied a’r gweinidog. Ychydig iawn o ddewis fydde ‘da hi, a, chan amlaf, fe fydde’n cael ei hala mas o’r ffordd i ryw fferm i fod yn forwyn fach rhyw hen ŵr gweddw, ac, yn ôl pob tebyg, i rannu’i wely fe. Neu fe fydde’n rhaid iddi fynd ymhell bell lan y lein – i Gaerdydd neu i Lunden. Gwnaeth rhai merched y gwn i amdanyn nhw yr un peth â fy hen Anti Edith a gafodd ei threisio gan was fferm, sef eu lladd eu hunen.”

Mae rhagrith y gosb – anfon y forwyn i wely hen ŵr – yn dilyn rhagrith moeseg y system batriarchaidd. Roedd nifer o’r dynion mawr, gan gynnwys Gweinidogion, yn cael rhyw neu yn treisio tu allan i briodasau ond yn aml yn osgoi unrhyw fath o gosb neu ddiarddeliad. (Ni adnabuwyd trais priodasol yn gyfreithlon tan 1991.)

“…want of chastity is the giant sin of Wales.”
Brad y Llyfrau Gleision“, neu “Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales

Cyhoeddwyd y “Llyfrau Gleision” gan arbenigwyr Prydeinig (trwy enau Parchedigion Anglicanaidd) yn 1847. Ynddi cawn feirniadaeth swyddogol, wladwriaethol o (“ddiffyg”) moesoldeb rhywiol menywod Cymry. Dengys Jane Aaron (ymysg eraill) bod rhaid deall disgyblaeth y Capeli o fenywod yng nghyd-destun yr adroddiad hwn, ac felly yng nghyd-destun ein gwladychiad fel cenedl.[5] Yn dilyn yr adroddiad, aeth rhai o ddynion parchus Gwalia ati i brofi yn ystadegol bod merched Lloegr yr un mor “anfoesol” (!). Ar yr un trywydd, ymateb y Capeli oedd i brofi’r adroddwyr yn anghywir trwy gosbi eu menywod yn llymach rhag iddynt “siomi” Cymru fach a’i hanghydffurfiaeth. Er bod yr enwadau a’r llywodraeth eisoes wedi ceisio rheoli bywydau rhywiol, rhaid deall bod y “canlyn cywely” hyn yn ymarfer weddol ganiataol yng Nghymru ac yn Lloegr cyn yr Oes Fictorianaidd. Daeth tro ar fyd.

Dynwared Gwrthdrawiadau

Walle dynwared sefyllfa o “garu llawer” oedd pwrpas y gân, a gor-weud ydym. Peth dwlu dros ben llestri – dyna’i gyd. Ond mynna anarchwaethus os felly mae’n anghyson, ac nid dyna’r unig “wirionedd” na’r unig ffordd i’w dehongli na’i chanu. Mynnwn weld gwrthdrawiadau’r oes – moesoldeb a rhagrith, patriarchaeth a rhyddid, yn y gân “Caru Llawer”. (Mae dynwared, ta beth, yn ffordd gref o ddal gwrthdrawiadau ynghyd.) Yn y pennill cyntaf mae’r cantwr yn sicr o’u cariad a’r ffaith “ca’i gusan cyn gynted â neb”. Yn yr ail bennill mae’r cantwr yn croesawu cariadon a rhywioldeb ei gariad. Ond yn y trydydd, mae’n datgan (yn aneglur, neu yn amwys?) “y sawl a gâr lawer geiff fod heb yr un”. Yn y chweched, nid yw’n croesawu mwy ei chariadon eraill, ond yn bwriadu ei phriodi! I gloi, yn y pennill olaf amheua ei fod yn gwybod y gallai caru o gwbl.

Gellid ceisio esbonio gwrthddweud y gân trwy gyfeirio at natur grwydrol penillion a llinellau yn ein dull canu gwerin.[6] Fath o “bricolage” ar y cyd, o greu ac ail-ddefnyddio, distriwio a chyfuno yw’r grefft gymunedol yn y bôn. Ond eto, bydde cyfuniad o benillion unigol, estron, yn yr un gân mond yn pwysleisio gwrthgyferbyniadau’r gymdeithas anfodlon. Mae ffurf y gân ei hun, hynny yw, y ffaith ei fod yn gân werin, Gymraeg, hefyd yn rhan o wrthdrawiadau’r oes, pan damneiddiwyd caneuon gwerin oll fel gwaith y diafol gan y Capeli (heb sôn am ganeuon â chynnwys “amharchus”), a phan odd yr iaith ar drai. Hyd yn oed pe casglwyd, yn aml fersiwn sensoredig oedd y cynnyrch gorffenedig.[7]

Ond er gwaetha hyn oll, er gwaetha’r biwritaniaeth a’r batriarchaeth, dyma alaw hyfryd am Gymraes sy’n mynnu neud fel arall. Wrth ddeall hyn oll, gwelwn taw dyst anhygoel yw “Caru Llawer” i fyd o awydd ac angerdd anystywallt.

Caru Llawer Heddiw

Mae perthynas y pethe a gelwyd heddiw yn “polyamory” a “free love” i anarchiaeth a ffeminyddiaeth heddiw yn un cymhleth (ac mae arnom ofn ein bod wedi hen “teipio llawer”)[8]. Ers 1847 – ac ers 1969, mae Cymry wedi newid tipyn. Daeth tair ton ffeminyddol i lannau ein gwlad, ond eto erys gormes fel carreg gadarn. Mae hetero-batriarchaeth yn dal i deyrnasu trwy safonau o “barchusrwydd” a monogami – ac yn dal i farnu a disgyblu chwant pawb nad yw’n ddynion untu, heterorywiol.

Cofiaf heddwas lleol (y cachwr), ar lwyfan ein hysgol, yn rhybuddio merched rhag bod yn “beic y pentref”. Cofiaf ein haddysg rhywioldeb yn dweud bod caru “gormod” yn eich strwa fel person. Mewn sawl ffordd, roedd SlutWalk Caerdydd yn 2011 yn gwrthwynebu yr un egwyddorion gormesol ag oedd “Gwenno fach” ein halaw. Heb os, dydi ni heb gyrraedd pen y taith.

slutwalkcardiff
SlutWalk Cardiff [dolen facebook], Haf 2011

“Polyamory” yn Gymraeg

Dydi anarchwaethus heb ffindo geiriau Cymraeg tebyg i “free love” na “polyamory“, ac mae’r geiriau am “promiscuity” oll yn feirniadol fyd.

Yn dilyn y gân, hoffwn gynnig “caru llawer” am “polyamory“.

Rhowch sylwad isod os gwyddoch am eiriau eraill, neu os oes gennych fathiad eich hun.

Nodiadau

1 O’r Hen Benillion, mae gennym:

442
Bum yn caru dau’r un enw,
Un yn lan a’r llall yn salw ;
Gyda’r salw y mae’r moddion,
Bachgen glan a gaiff fy nghalon.

(Cawn enghreifftiau eraill tebyg, ond yn sôn am garu menywod (441 yn debyg iawn, a hefyd 592 lle cawn fenyw salw ag arian yn lle moddion))

515
Och a fi na lwfiai’r gyfraith
Im briodi dau ar unwaith
‘R wyf yn caru dau’r un enw,
Siôn ŵr ifanc, Siôn ŵr gweddw.

(Eto, yn 516 cawn yr un pennill ond yn sôn am ddwy Siân lle ddau Siôn)

Mae 442 yn wahanol i “Garu Llawer”: mae’n amlwg mae o reidrwydd mae’r fenyw yn caru’r un a’r moddion. Mae 515 yn wahanol eto, ac yn ddiddorol iawn, gan ei fod yn ymosod ar drefn y gyfraith (ac yn cyfateb i alwadau “Free Love” felly). Ond rhaid bod yn garcus o fod yn or-ddifrifol yn ein dehongli: rhoddodd T. H. Parry-Williams 515 yng nghategori “Ffraethineb”. Ar y trywydd hwn, cawn,

547
Mae gennyf bedwar o gariada
Af i’w gwerthu i ffair y Bala,
Un am ddim a’r llall am ddima,
A’r ddau eraill am geinioga.

Os oes gennych esiamplau eraill, hoffwn ei weld!

2 Cymerwch, er enghraifft,

597
‘R wy’ ‘n caru tair yn ffyddlon
 chelwydd drwy lythyron ;
Ond pan fwy’ ‘n gorfod mynd i ffair,
Mae un o’r tair yn digon.

Neu,

586
Paid â meddwl, Fenws dirion,
Ar dy ôl y torra’ i ‘nghalon.
‘D wyt ti ond un o ddwy ar bymtheg.
Os pelli di, mi dreiaf chwaneg.

Ond i rain oll, mai gennym ateb berffaith o’n chwiorydd yng Nghymru gynt:

332
Ffals a choeglyd ydyw’r meibion,
Tyngu a gwenieithio’n greulon ;
Gwneud i’r merched druain goelio
Peth na wnânt byth ei gywiro.

Cawn Hen Benillion fwy cadarnhaol am garu sawl fenyw (hynny yw, nid ydynt yn frolio nac yn sôn am dwyll amlwg), er i T. H. Parry-Williams eu rhoi yng nghategori “Ffraethineb”. Gwelwch 615: “Nani, Siani, Lowri, Sioned…” a 617: “Pedair merch ‘r wyf i’n eu caru…”.

3 Ni ellid dweud â hollol sicrwydd taw ddyn yw’r cantor “gwreiddiol” fel petai. Heb os, ni fydde moeseg yr oes cynt o blaid unrhywbeth arall, ond ni ellid rhagdybio bod rhaid i gynnwys y gân dilyn hyn felly (nid yw menyw sy’n “Caru Llawer” yn dilyn moeseg yr oes chwaith!). Ond mae rhai awgrymiadau o’i rywedd yn y geiriau: ei fod yn un “o bedwar ar ddeg” o gariadon; bod y cariadon eraill yn cynnwys swyddi a oedd gan amlaf yn wrywaidd yn yr oes; ac yn olaf a phwysicaf, ei ddymuniad i “wneuthur y fargen a’i chloi” – hynny yw, siŵr o fod, ei ddymuniad i’w phriodi hi.

Wrth gwrs, nid oes rhaid i rywedd y cantor/es yng ngeiriau cân-werin cyfateb i’w “gwir awdur” gwreiddiol, os oes (cymerwch “Ffarwel i Langyfelach Lon“, a briodolir i Siencyn Twrbil), ac nid oes rhaid i’r pethau hyn cyfateb i rywedd y cantor sydd yn eu canu chwaith. Cawn yn ein caneuon gwerin roliau rhywedd traddodiadol a phenodol i’r rhan fwyaf, ond cawn hefyd elfen (caniataol?) o drawsnewid rhyngddynt felly – o drawswisgo fel petai, megis Cadi haf y fedwen Fai. Gall hyn atgyfnerthu neu eto ansefydlogi trefn hetero-patriarchaidd cymdeithas.

4 http://www.folktrax-archive.org/menus/cassprogs/051.htm a http://www.folktrax-archive.org/menus/cassprogs/005.htm

5 “Finding a voice in two tongues: gender and colonization“, gan Jane Aaron, yn “Our Sister’s Land“.

6 Yn wir, mae’r pedwerydd pennill yn adlais amlwg o’r gân boblogaidd, “Mae ‘nghariad i’n fenws“.

Ac yn y Hen Benillion gwelwn, yn debyg iawn i drydydd pennill “Caru Llawer”:

355
Mae ‘nghariad i ‘leni fel gwynt o flaen glaw,
Yn caru’r ffordd yma a charu’r ffordd draw.
Ni châr cywir galon yn gariad ond un ;
Y sawl a gâr lawer gaiff fod heb yr un.

Ac am y chweched pennill:

591
Pe cawn fy hen gariad ‘r un feddwl â mi,
Ni fyddwn yn weddw am ddiwrnod ond tri,
Un i gael caru, a’r llall i bar’toi,
A’r trydydd i wneuthur y fargen a’i chloi.

(Unwaith eto, mae T. H. Parry-Williams yn rhoi hwn dan benawd “Ffraethineb”).

Am ddarllen pellach ar bennillion crwydrol yn gyffredinol, gwelwch y pennawd “Y Traddodiad Llafar” yn llyfr “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan Janes.

7 Ar y Capeli yn tagu traddodiadau’r werin a sensoriaeth yn y broses o gasglu a chyhoeddi llên gwerin, gwelwch “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan James.

8 Yng nghymunedau iwtopaidd, gwagleoedd anarchaidd a pherthnasau personol cawn ddigon o hanesion o (gam)ddefnydd “polyamory” a/neu “free love” fel moeseg niweidiol newydd yr oedd yn gweithio tuag at ddibenion patriarchaidd. (Gwelwch free love” y Saint-Seimoniaid dan Enfantin, y rhan ar “the free love ideal” yn “No Escape from Patriarchy, Male Dominance on Site“, neu efallai perthynas Mary a Percy Shelley am dair enghraifft briodol.) Yn ogystal nid yw gormes wedi diflannu gyda thranc y Capeli – ac nid yw ymddangosiad “absenoldeb” ymyrryd llywodraethol (egwyddor wreiddiol “free love“) wedi profi’n ateb syml chwaith. Yn olaf, rhaid pwysleisio bod cyfeiriadedd anrhywiol hefyd yn ddioddef dan ein trefn hetero-batriarchaidd.

Am ddarllen pellach ar dras y fath syniadau, awgrymwn yr erthygl wych (er diobaith braidd)Undoing Sex: Against Sexual Optimism“, yn y LIES Journal.

“Y Gwahanfur”, Boneddigeiddio a Phrydeindod

boneddigeiddiocaerdydd
Cynllun dystopiaidd “datblygu” Caerdydd. [1]

Difrod Cyfalafiaeth

Mae “Y Gwahanfur: Trebiwt a Difrod Cyfalafiaeth” gan Morgan Owen yn anerchiad diweddar yn erbyn boneddigeiddio (“gentrification”) yng Nghaerdydd. Mae’n llawn angerdd barddonol a gwrth-gyfalafol, ac yn werth ddarllen.

Disgrifia’r erthygl rhwyg ar hyd Drebiwt, Caerdydd, y gwagle wedi hollti’n “ddwy wlad” gan wahanfur y rheilffordd [2]. Mae’r ochr Dwyreiniol wedi’u boneddigeiddio’n bwt – “fflatiau newydd (‘moethus’ ys dywed y datblygwyr gwancus) y Bae”. Dyma oedd ardal y dociau, ond wedi “troi’n ddiffeithwch ar ôl sugno pob diferyn o faeth ohonynt a gwasgaru’r hen drigolion i’r pedwar gwynt” codwyd “trefedigaeth o fflatiau drud o’r ulw” [3]. Yr ochr draw i’r rheilffordd mae’r ochr Gorllewinol, dosbarth gweithiol, aml-ethnig, wedi’u harwahanu o’r “ynys gaeedig” a’u “gwthio i’r ymylon”. Mae’r gymuned hon nawr dan y bygythiad y lleda’r boneddigeiddio gan eu halltudo nhw o’u hardal. Traetha “am y perygl penodol i ni Gymry yn yr arwahanu” a achosir gan foneddigeiddio. Mae’r Gymraeg, sy’n lleiafrif, yn gryfach “pan fo lleiafrifoedd eraill, a phan nad oes gafael hegemonig gan y mwyafrif”, gan wrthsefyll y pwysau ar y lleiafrifoedd ‘oll i “gymathu” [4]. Ie wir.

Erthyglau Diweddar ar (Gwrth-)Foneddigeiddio a Lleiafrifoedd

Braf iawn yw gweld erthygl, yn Gymraeg, sy’n ymosod ar foneddigeiddio Caerdydd. Braf yn ogystal yw gweld erthygl sy’n cysylltu boneddigeiddio i orthrwm lleiafrifoedd ethnig ac i dranc yr iaith.

Brafiach byth yw hyn ‘oll wrth ystyried rhai o’r elfennau hiliol a gwrth-fudwyr sydd wedi ymddangos yn rhannau o’r disgwrs gwrth-foneddigeiddio yn Ewrop. Mae rhai, gan gynnwys Class War yn Llundain, wedi ymylu ar feio cyfoethogion o dramor am foneddigeiddio, yn hytrach na chyfalafwyr ‘oll a chyfalafiaeth fel proses strwythurol, amhersonol, sydd wir ar fai [5]. Am feirniadai craff o’r elfennau hyn mae’n werth bwrw golwg dros yr erthyglau Saesneg diweddar:

Boneddigeiddio / Seisnigeiddio

Yn hytrach na feio lleiafrifoedd o dramor, rhaid deall ac ymosod ar foneddigeiddio Cymru yn eu cyd-destun o Brydeindod a Seisnigeiddio. Mae Morgan Owen wedi dechrau’r dasg, ond wedi gadael yr anghenfil yn ddienw fel petai [6]. Mae’n sôn am y bygythiad mae’r Cymry Cymraeg a lleiafrifoedd eraill yn gwynebu o “gymathu”, o gael “ein llyncu’n llwyr” – ond ein cymathu i beth? I’r “unffurfrwydd dienaid” mae’n siŵr – a heb os, rhywbeth gwag, estronol yw datblygiad sgleiniog cyfalafiaeth [7]. Ond eto, nid yw’n hollol wag o “ddiwylliant” – yn hytrach, mae ganddi ddiwylliant gwag. Prydeindod yw enaid yr unffurfrwydd dienaid, Saesneg yw’r iaith sy’n llyncu’r lleill i’w mudandod. [8]

Wrth gwrs, mae’n bosib gall ynysoedd bach Cymraeg (neu Gymreig-Prydeinig) goroesi yn “ein” dinasoedd yn ystod y broses o foneddigeiddio, wrth i ychydig o grachach fforddio byw yn y tai newydd costus, neu elwa fel landlordiaid ac yn y blaen [9]. Ond nid er lles yr iaith na chwaith y mwyafrif, llai-gefnog o siaradwyr Cymraeg fydd hyn [10][11]. Iaith cymuned yw’r iaith Cymraeg, ac wrth i gymunedau cael eu gwthio i’r ymylon a’i hollti gan foneddigeiddio daw’r iaith dan fygythiad. Iaith hanner-farw yw iaith a siarader o enau rhai gwleidyddion, siwtiau busnes a chyfryngis yn unig. Rhaid gwrthwynebu boneddigeiddio yn drylw felly. Nid ydym yn mynnu i foneddigeiddio derbyn Cymreictod. Mynnwn ddiwedd i foneddigeiddio. Y Gymraeg yn erbyn boneddigeiddio.

Ar y Gymraeg a’r frwydr am y ddinas, gwerth darllen yr erthygl isod (a’r cyfathrebiad fideo Cymraeg gan sgwatwyr sydd ynddi):

Brwydrau gwrth-foneddigeiddio diweddar yn Llundain

Yn olaf, i gwnnu’n calonnau ac i ddysgu tactegau am y brwydrau sydd o’m blaenau, mae’n werth edrych ar y llu o wrthdrawiadau gwrth-foneddigeiddio a thebyg [12] sydd wedi ymddangos yn Llundain yn ddiweddar:

I’r gad!

 

gwahanfuraylesbury
Chwalu gwahanfur Aylesbury oedd yn cau mewn meddiant yr ystâd.

 

 

Nodiadau

1″This is what Cardiff will look like in 10 years“, Wales Online.

2 Tybed a’i gyfeirio at ddyfyniad enwog Benjamin Disraeli mae Owen? (“Two nations; between whom there is no intercourse and no sympathy; who are as ignorant of each other’s habits, thoughts, and feelings, as if they were dwellers in different zones, or inhabitants of different planets … the rich and the poor.”) Ta beth, mae’r trosiad (a’i ddefnydd o’r term “trefedigaeth” ychydig yn hwyrach) yn un diddorol wrth ystyried y cymhlethdodau a’r rhyngblethiadau rhwng dosbarth a chenhedloedd y trafodwn yn hwyrach.

3 Mae disgrifiad Owen o gyfalafiaeth yn “sugno pob diferyn” yn ein hatgoffa am y disgrifiad o “Hydraulic Capitalism” yn “Logistics, Counterlogistics and the Communist Prospect, Endnotes #3” gan Jasper Bernes.

4 Mae hyn yn dwyn i gof ymdrechion Cell Caerdydd Cymdeithas yr Iaith i gysylltu brwydr yr iaith Gymraeg â brwydrau ieithoedd lleiafrifol arall yn y ddinas.

5 Rhaid cofio hanes gwrth-Semitiaeth, lle erlidiwyd Iddewon a ragfarnwyd yn aml i fod yn gyfoethog oll, gan ddileu’r gwirionedd mae dosbarth gweithiol oedd y mwyafrif o Iddewon Ewrop a gan “anghofio” am y cyfoethogion eraill.

Mewn cyd-destun ac ar raddfa wahanol iawn, weithiau gwelwn ragfarn debyg yn ymddangos yn erbyn y Cymry Cymraeg – y cyhuddiad ffals ein bod ni i gyd yn elît cyfoethog! Mae hoywon hefyd wedi dioddef gan ragfarn popiwlaidd tebyg – cyhuddiadau o “bourgeois decadence” ac yn y blaen (gwelwch yr erthygl ar “Hipsterphobia” a rhywedd uchod). Mae’r rhain ‘oll yn esiamplau o bŵer yn bachu ac yn gwyrdroi disgwrs y frwydr ddosbarthiadol at ddibenion adweithiol, gan atgyfnerthu gormesau gwahanol a gan atgyfnerthu gormes y dosbarth gweithiol yn ogystal. Hynny yw, er iddynt honni ymosod ar yr elît a’r cyfoethog, mewn gwirionedd maent yn amddiffyn y cyfoethog ac yn ymosod ar leiafrifoedd gorthrymedig. (Gwelwch Trump neu Farage er enghraifft – yr elît yn honni nad ydynt yn elît ac eu bod nhw yn erbyn yr elît!) Ych a fi.

6 Mae erthygl Morgan Owen yn nodi (ac anarchwaethus yn lled gytuno) “Nid yw cyfalafiaeth yn parchu cymunedau na chenhedloedd nac ieithoedd: bwrir hwynt heibio fel pob rhwystr arall i’r farchnad, oni bai am yr achlysuron hynny lle y gellir eu defnyddio at ddibenion masnachol.” Ond yn y geiriau olaf gwelwn agoriad holl bwysig: pa genhedloedd, a pha ieithoedd, ac at ba ddibenion masnachol? Trwy Brydeindod daeth cyfalaf i reibio Cymru, trwy Brydeindod y allforiwyd – a gorfodwyd – cyfalafiaeth dros rannau helaeth o’r byd. Eto, ni fydd cyfalafiaeth Gymreig na Chymraeg yn atal tranc yr iaith na chwaith yn rhyddhau Cymru.

7 Yn dilyn cysyniad y Karl Marx ifanc o “entfremdung” (“alienation“) defnyddiwn “estronol” fanyn. Roedd defnydd Marx o’r gair yn ddiddorol canys y gwelwyd ac erlidiwyd ef trwy ei oes am fod yn lleiafrif “estron” o dras Iddewig (er iddo gymathu). Yn ei ddull arferol trodd Marx pethe ben i waered fel petai, gan gyhuddo cymdeithas cyfalafiaeth o fod yn estroniedig. Mae cyfalaf yn bŵer estron, diarth, amhersonol, sydd yn estroneiddio‘r gweithiwr oddi wrth gynnyrch ei lafur, oddi wrth ei waith, oddi wrth ei gyd-weithwyr, oddi wrth ei hun ac oddi wrth natur.

8 Onid yw dadl anarchwaethus nawr yr un peth a’r rhai beirniadwyd ychydig yn gynt, un sydd yn beio Saeson cyfoethog am foneddigeiddio? Nac ydi, am sawl rheswm. Yn gyntaf, Prydeindod a Seisnigeiddio, yw’r broblem, ac er bod y rhain yn gysylltiedig i’r Saeson fel cenedl, ac i Saeson fel unigolion, nid ydynt yr un peth. Mae’r gwahaniaeth yn un bwysig. Gall Cymry (gan gynnwys Cymry Cymraeg) hybu Prydeindod a Seisnigeiddio, neu fod yn rhan digon bodlon o broses sydd yn gysylltiedig i’r pethe hyn, fel dadleuwn uchod. Mae hefyd yn bosib i Saeson bradu eu Prydeindod a gwrthwynebu Seisnigeiddio, fel mae sawl wedi ar hyd ein hanes. Yn ail, rhaid deall y perthynas rhwng y Saeson a’r Cymry o fewn hanes ein gwladychiad. Nid lleiafrif (yn yr ystyr meintiol nac ansoddol) erlidiedig yw cenedl y Saeson, na chwaith cydgenedl gydradd, ond cenedl sydd mewn perthynas o ddominyddu’r Cymry. Nid cenedl orthrymedig yw’r Saeson. (Nodwch fanyn y defnydd o’r gair cenedl, nid unigolyn – gwahaniaeth arall tra phwysig.) Mae nifer ohonynt wedi eu gorthrymu, wrth gwrs, o ran dosbarth, rhywedd, ac yn y blaen, ond nid o ran eu cenedligrwydd Saesneg. (O reidrwydd dyma ddarlun syml – nid yw Cymreictod na Seisnigrwydd wastod yn dermau diffiniedig na chwaith yn rhai sydd yn cau allan hunaniaethau cenedlaethol arall.)

Yn sicr rhaid gwrthwynebu cenedlaetholdeb cul, adweithiol, sydd yn beio Saeson (neu Brydeindod) uwchben popeth, gan anwybyddu (ac felly atgyfnerthu) gormes gan y Cymry.

9 Cofiem yr uchelwyr Cymreig a “wnaeth yn dda” o’r Deddfau Uno, gan symud o Gymru i fwyta ger bordydd Saeson mawr yn Llundain.

10 A hyd yn oed pe fydde hi’n llesol i’r iaith Gymraeg, fydde rhaid eu gwrthwynebu gan eu bod yn… foneddigeiddio.

11 ‘Drychwch ar y sefyllfa tai haf yng Nghymru heddiw er enghraifft. Ers dyddiau bri Meibion Glyndŵr mae nawr ychydig mwy o dai haf sy’n berchen i Gymry Cymraeg cyfoethog – rhai sydd wedi “gwneud yn dda”. Eistedda‘r rhain wrth ymyl y gweddill sy’n berchen i Saeson cyfoethog. Mae’r tai haf Cymreig a Chymraeg hyn yn dal i niweidio‘r cymunedau brodorol Cymreig a’r iaith Gymraeg, yn yr un modd ag y mae’r tai haf Saesneg. Nid yw’r datblygiad hwn yn golygu bod y frwydr ddosbarthiadol a diwylliannol yn erbyn tai haf wedi’u troi yn un dosbarthiadol yn unig felly. Yn hytrach, mae tai haf sy’n bia i Gymry Cymraeg yn wedd newydd i’r Seisnigeiddio. Mae gormes yn gymhleth, yn esblygu, ac yn rhyngblethol.

12 Wrth gwrs, mae’n bosib cysylltu sawl math o frwydr arall i’r brwydr eang yn erbyn boneddigeiddio (nid yw anfodlonrwydd na gwrthdystiadau terfysglyd yn codi prisiau tai!), ond cyfyngwn y dewis fanyn.

13 Rhannau o ddisgwrs Class War a sbardunodd feirniadaethau pwysig yn erthyglau uchod. Er gwaethaf hyn, maent wedi frwydro’n gyson yn erbyn boneddigeiddio ac ni ddylid diystyru hyn.

Beth yw “intersectionality” yn Gymraeg?

cynheidre
Meddiant Glofa Cynheidre yn ystod Streic y Glowyr gan grwpiau cefnogi menywod lleol

Gormes

Ma sawl fath o ormes yn y byd mawr. Ac ma sawl fath o ormes yng Ngwalia fach. Tenantiaid yn cal eu bwrw allan o’u cartrefu, ffoaduriaid yn cal eu carcharu. Tranc ein hiaith.

Gair eang yw gormes. Ond ma hefyd sawl enw i’r mathau cyffredinol o ormes. Hiliaeth; patriarchaeth; y system ddosbarth (a chyfalafiaeth); gorthrwm pobl anabl (“ableism“); dominyddu anifeiliaid arall; strwa’r amgylchedd – dyma mond rhai ohonynt.

Nid Noson Lawen o bell ffordd. Ond ma wrth gwrs sawl frwydr yn erbyn gormes ‘fyd. Cawn wrthsefyll troadau allan, gwrthwynebu’r “UKBA”, brwydr yr iaith. Cawn gwrth-hiliaeth, gwrth-gyfalafiaeth, ffeminyddiaeth.

Intersectionality

Ystyr y term Saesneg “intersectionality” yw bod y mathau gwahanol o ormes, dominyddu a gwahaniaethu yn ymgroesi ei gilydd. Maent yn intersecto. Nid ydynt yn cwbl annibynnol o’i gilydd na chwaith yn cau ei gilydd allan fel petai. Mae menyw Ddu yn cael profiad o rywiaeth (“sexism“) ac o hiliaeth. Ond nid yn unig profi’r ddwy ormes arwahan wnaiff hi, ond profi’r un wedi plethu trwy’r llall fel petai – hiliaeth rywiaethol a rhywiaeth hiliol. Bathodd Kimberlé Williams Crenshaw y term intersectionality er mwyn ddadansoddi a mynnu newid i brofiadau menywod Du. Yn ei phapur academaidd esboniai “…gan fod y profiad intersectional yn fwy na swm hiliaeth a rhywiaeth, dydi dadansoddiad nad yw’n cyfrifo am intersectionality methu gafaelyn fodlonus a’r modd penodol darostyngir menywod Du.”[1] Ers anerchiad Crenshaw yn 1989, defnyddir y term i ddadansoddi (a brwydro yn erbyn!) groes-toriad sawl fath o ormes.

Nid am brofiadau unigolion yn unig y defnyddir y gair intersectional, ond hefyd wrth siarad am y systemau neu’r strwythurau sydd yn gormesu a’r ffyrdd maent yn rhyngblethu a chyfuno. Ys wetos bell hooks: “Patriarchaeth gyfalafol gwyn-oruchafol imperialaidd”.[2][3]

Gwelir gwreiddiau’r term intersectionality yn natganiad y “Combahee River Collective” yn 1974. Datganant fod “y prif systemau o ormes yn gydgloadol [“interlocking“]. Cyfuniad y gorthrymderau hyn sy’n creu cyflyrau ein bywydau.”[4][5] Dyma oedd cyfundeb o ffeminyddion lesbiaidd Du, a’u dadansoddiad yn ynghlwm i’w brwydr yn erbyn gormes ar sail hîl, rhywedd (“gender“), rhywioldeb (“sexuality“) a dosbarth. Fel Crenshaw, ysgrifennant o’u hunaniaeth fel Americanesau-Affricanaidd. Siaradant am “simultaneity” gormes (ei “chyd-ddigwyddiad”), rhagflaenydd i intersectionality Crenshaw. Mynnant beidio uwchraddio neu ddarostwng un fath o ormes i fath arall. Ni chredant, yn wahanol i nifer o’r ffeminyddion gwyn yr oeddent yn beirniadu, mai rhywedd oedd y gormes “allweddol”, “bwysicaf”.

Nid Crenshaw na’r Combahee River Collective oedd y cyntaf i siarad am gyfuniad sawl fath o ormes wrth gwrs. Mae pobl eisoes wedi anerchu yn erbyn – ac ymladd yn erbyn – gormes cyfunol. Ond nhw oedd ymysg y cyntaf i ddechrau rhoi termau penodol i’r cyflwr hwn. Wrth ddefnyddio intersectionality fel arf yn erbyn gormes rhaid parchu gwreiddiau’r gair ym mrwydrau menywod Du.

combahee-river-collective
Aelodau o’r Combahee River Collective yn protestio yn erbyn ymosodiadau rhywiol a llofruddiaeth 12 menyw Du yn ardal Boston, 1979.

Intersectionality a Chymru

“Rhan annatod o ymgyrchoedd y Gymdeithas [yr Iaith Gymraeg] yw ymladd yn erbyn y drefn Brydeinig gan gynnwys y drefn gyfalafol sydd wedi arwain at leihad yn nifer y siaradwyr Cymraeg ac wedi dinistrio cymaint o gymunedau Cymraeg eu hiaith … Dyna pam roedd cefnogaeth y CYIG i lowyr Cymru yn ystrod eu streic yn rhywbeth mor naturiol a hawdd i’w rhoi.”

Y Grym Di-Drais, Nodion Ffred Ffransis, 1986

“Gall ffeminyddiaeth Gymreig newydd … fod yn gymorth nid yn unig wrth adeiladu Cymru lai rhywiaethus ond hefyd Cymru sydd â mwy o ryddid rhag effeithiau hirdymor gwladychu diwylliannol.”

Finding a voice in two tongues: gender and colonization (yn Our Sister’s Land), Jane Aaron, 1994 [6]

Arf gref yw intersectionality wrth geisio chwalu gormes yng Nghymru heddiw. Mae tranc yr iaith ynghlwm i Brydeindod a chyfalafiaeth, fel noda Ffred Ffransis uchod. Roedd streic y glowyr (1985-6), ymdrech mawr yn erbyn cyfalaf, hefyd yn adeg fawr i’r frwydr ffeminyddol (fel mae’r llun uchod yn tystio). Mae Jane Aaron yn ei thestun yn dangos bod hanes ein patriarchaeth ynghlwm i wladychu Brad y Llyfrau Gleision. Mae gobeithion gwrth-batriarchaidd yn wrth-wladychol felly.

Yn aml ddathlir y ffaith bod brwydr yn intersectional. Mae cwffio gormes cydblethiedig heb os yn rhywbeth i ddathlu. Ond mae rhyngblethiad gormes yn rhywbeth anodd a rhwystredig, yn ein bywydau ac yn ystod ein brwydrau. Ac wrth gydnabod bod sawl math o ormes yn y byd, a’u bod nhw mewn perthynas cymhleth gyda’i gilydd, rhaid sylweddoli bod hi’n bosib i grŵp sydd yn honni eu bod yn ymladd math benodol o ormes ail-greu math arall. Dyma oedd sbardun y Combahee River Collective: eu bod yn bosib i ffeminyddion (a oedd yn wyn a dosbarth canol) fod yn hiliol a gwrth-ddosbarth gweithiol. Dyma gymhlethdod ein byd. Cawn gwrth-gyfalafwyr batriarchaidd, cawn ffeminyddion trawsffobaidd, ac yn y blaen. Siwd ma menyw yn ymwneud ag undeb llafur sydd â thueddiadau patriarchaidd felly? Siwd ma menyw-draws yn ymwneud â grŵp ffeminyddol sydd ag aelodau trawsffobaidd? Gormod o weithie ma rhaid ymladd y frwydr “tu fewn” i’r frwydr fel petai, cwffio sawl fwystfil gormesol heb ysbaid.

paulrobesonproudvalley
David Goliath, cymeriad Paul Robeson, yn ymateb i hiliaeth rhai o’i gyd-glowyr yn y ffilm “Proud Valley” (1940). [7]

Fel man ymadael mae intersectionality yn cwnnu sawl cwestiwn strategol anodd felly.

Pryd dylwn ni ymdrefnu arwahan (er enghraifft, grŵp i bobl traws yn unig) neu ar y cyd? Os ffocysir ar un frwydr benodol, siwd ma gwneud hyn heb anwybyddu ac ail-greu gorthrymderau gwahanol? Beth yw rôl person nad yw’n dioddef, neu sy’n rhan o achosi, y gormes dan gwestiwn (rôl dynion syth ac untu (“cis“) wrth chwalu patriarchaeth er enghraifft)?

Siwd i frwydro dros yr iaith heb gymathu i gomersialeiddio cyfalafiaeth a buddion y crachach parchus? Siwd i ddelio a thueddiad hanesyddol y mudiad llafur i Seisnigeiddio yng Nghymru? Siwd i ddatblethu Cymreictod a goruchafiaeth-wen? Siwd i chwalu patriarchaeth Gymreig a chwalu ein gwladychiad gan Loegr?

Intersectionality yw dechreuad, nid diweddglo, brwydr fawr a chymhleth.

Intersectionality yn Gymraeg

Mae’n hen bryd ceisio cyfieithiad, neu fathu gair tebyg newydd, am intersectionality.

Cynnig anarchwaethus yw “rhyngblethu”.

Mae sawl ormes yn plethu, yn ymnyddu, ac yn ffurfio hen anghenfil newydd. Mae’n bosib dilyn llinyn un ormes, ond yn rhywle mae’n dechre gwau, yn igam-ogam, yn drefnus fanyn ac yn gymhleth ac anniben fan arall, gan glymu â sawl llinyn arall i greu gorthrwm ein byd, “cyflwr ein bywydau”.

Cadwyn megis cwlwm Celtaidd yw gormes ein gwlad – rhaid ei datblethu’n ara deg, a’i dorri’n reit gloi.

Darllen Pellach

Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

Atodiad: Gormes neu Ecsbloetio

Wrth i’r Combahee River Collective ymdrin â chymhlethdod gormes mi roedd y ffeminyddion “Autonomia” (awtonomaidd neu “autonomist“) a’r mudiad “Cyflogau am Waith-Tŷ” (“Wages for Housework“) yn ymdrin â chymhlethdod ecsbloetio. I siarad yn fras, ddatblygodd theori’r cyntaf trwy feirniadaeth o’r mudiad ffeminyddol (a welant yn cynrychioli buddion menywod gwyn, syth a dosbarth-canol), lle ddatblygodd theori’r ail trwy feirniadaeth o fudiad y gweithwyr a mudiadau gwrth-gyfalafol (a welant yn cynrychioli buddion gweithwyr gwrywaidd).

Anodd yw rhannu’r ddau gysyniad – math o ormes yw ecsbloetio mewn ffordd, eto mae ecsbloetio yn dibynnu ar ormes yn ogystal. Ond pwyslais ecsbloetio fan yma yw meddiant llafur – bod cynnyrch a gwerth gwaith unigolyn, neu grŵp o unigolion (y gweithwyr), yn cael ei fachu oddi wrthynt er budd unigolyn neu grŵp arall (y cyfalafwyr – y meistri a’r perchnogion), neu at ryw bwrpas arall (cyfalaf). Pwyslais y ffeminyddion awtonomaidd, ac eraill, megis Angela Davies a Selma James oedd ecsbloetio gwaith menywod dosbarth gweithiol (gan gynnwys gwaith di-dâl yn y cartref) gan ddynion a chyfalafiaeth. Ar drywydd tebyg, mae nifer yn y traddodiad radical Du – fel W. E. B. Du Bois, C. L. R. James, Selma James ac Angela Davies unwaith eto, wedi pwysleisio ecsbloetio llafur pobl Du (o gaethwasiaeth i garchardai).

Cynt roedd y rhan helaeth o anarchyddion a Marcswyr traddodiadol ac Ewropeaidd wedi uwchraddio dosbarth a’r frwydr rhwng llafur (gwrywaidd, cyflogedig) a chyfalaf fel y categorïau pwysicaf. Mi wnaeth y theorïau a’r brwydrau newydd hyn pwysleisio rhan hanfodol a chanolig gorthrwm menywod a phobl Du i weithrediad cyfalafiaeth a bodolaeth dosbarth. Nid gweddillion oes cyn cyfalafiaeth, na chwaith gormes eilradd a fydd yn diflannu “ar ôl” y chwyldro gwrth-gyfalafol yw hiliaeth a phatriarchaeth, ond elfen hanfodol o ecsbloetio cyfalafiaeth a’r frwydr yn ei herbyn.

Enghreifftiau da (er weddol ddwys) o theori diweddarach o’r ongl “materiaethol” hon yw:

Nifer o’r testunau yn y LIES Journal

Y pennawdau ar hîl a rhywedd yn Endnotes #3

Caliban and the Witch Silvia” Silvia Frederici

Nodiadau

1 “Because the intersectional experience is greater than the sum of racism and sexism, any analysis that does not take intersectionality into account cannot sufficiently address the particular manner in which Black women are subordinated.” “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

2Imperialist white supremacist capitalist patriarchy”. Ma bell hooks yn esbonio’r brawddeg (heb yr “imperialist”) yn y fideo Cultural Criticism & Transformation, bell hooks

3 Kyriarchy” yw’r enw mae rhai, yn dilyn Elisabeth Schüssler Fiorenza yn 1992, yn rhoi am system cyfuniadol o ormes.

4The most general statement of our politics at the present time would be that we are actively committed to struggling against racial, sexual, heterosexual, and class oppression, and see as our particular task the development of integrated analysis and practice based upon the fact that the major systems of oppression are interlocking. The synthesis of these oppressions creates the conditions of our lives.” “The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

5 Nid barnau rhagfarnllyd a ddigwyddir nawr ac yn y man yw gormes i Crenshaw na’r Combahee River Collective. Maent yn pwysleisio mae rhywbeth beunyddiol a phersonol, yw gormes, ond hefyd rhywbeth strwythurol. Nid opiniwn unigolyn hiliol mewn gwagle yw hiliaeth er enghraifft, ond system bwer sydd yn cynnwys unigolion hiliol argyhoeddedig ond hefyd hanes strwythurol goruchafiaeth wen, o gaethwasiaeth i’r system garchardai. Mae Andrea Smith yn pwysleisio’r pwynt bwysig hyn (ymysg trafod sawl peth arall) yn ei thestun “The Problem with “Privilege”“:

“That is, the undoing of privilege occurs not by individuals confessing their privileges or trying to think themselves into a new subject position, but through the creation of collective structures that dismantle the systems that enable these privileges”

6 “A new Welsh feminism, following a parallel route, may not only aid in the construction of a less sexist Wales but also of one more free from the long-term effects of cultural colonization.”

7 Fe wetodd Robeson am Gymru mai yno ddeallodd “am y tro cyntaf brwydrau [dosbarth gweithiol] pobl gwyn  a Du llaw yn llaw – pan es i lawr glofa yng Nghwm Rhondda, a byw yn eu mysg nhw”. Welsh miners’ hero Paul Robeson’s life to be turned into a film by 12 Years a Slave director, Wales Online.

Wyddoch chi am gynigion eraill am intersectionality yn Gymraeg, neu oes gyda chi cynnig eich hun?

Baich Cymreictod

Mae traddodiadau’r cenedlaethau meirw ‘oll yn pwyso fel hunllef ar amynedd y byw.

Deunawfed Brumaire Louis Napoleon, Karl Marx [1]

Nid cenedlaetholdeb gorfoleddus yw cenedlaetholdeb Cymreig. Nid yn aml, ta beth. ‘Drychwch ar Brydeindod, a’i falchder dathliadol, goruchafol. Ei bleser. Cyfri ein cleisiau wnawn ni’r Cymry, gan weithiau ymfalchïo yn yr ambell bwyth y talwn yn ôl. Ma ganddyn nhw Jiwbilî, ma gennym ni Cilmeri. Pan ddaw gorfoledd i’n genau, dan gysgod ein gwladychiad yw gan amlaf. “Er gwaetha pawb a phopeth”.

jubilee

Nid fod cenfigen. Gobeithiwn, ta beth. Pa fath beth fydde Cymreictod pe fyddai wedi cyflawni mawr gampau gormesol fel Prydeindod? Mae gennym ein campau bychan wrth gwrs. Y caethfeistri Cymreig, y gweinyddwyr yn yr ymerodraeth… David Lloyd ffycin George. Cerddwn llaw yn llaw a’r Saeson gormod o weithie, fel aelod ufudd o’r teulu Prydeinig. Neu weithie cerddwn allan ar liwt ein hun, ar antur fach ormesol. Pogrom gwrth-Semitaidd Gwalia neu wladychu Patagonia. Ma digon yn fodlon anghofio ein gweithredoedd cywilyddgar, neu ei ail-lywio, neu hyd yn oed eu dathlu[2]. ‘Doeddwn ni fyth fel nhw’. Ha.

Diffinia rhai cenedlaetholdeb yn ôl ryw falchder hawdd. Neu wladgarwch yn ôl ryw gariad syml. Nid ydynt yn genedlaetholiaid Cymreig felly – neu nid rhai fel nyni ta beth. Balchder Cymry? Ma digon o siom gan y Cymry. Y siom o ddioddef gwawd y Saeson tan i ni adael ein hiaith, golli ein hyder. Ond hefyd y siom o ormesu eraill yn debyg, ar ôl i ni ei derbyn ein hun. Ond nid yw’r siom yn un ellid taflu ffwrdd, gan honni nad yw’n perthyn i ni, gan ein bod yn di-genedl nawr. Na, Cymry yr ydym, Cymry yr ydym o’i herwydd. Ac os siaradwn am falchder felly, dyma falchder gwrth-geidwadol. Balchder dros frwydro yn erbyn a thu hwnt i’r hyn da ni fod i fod. Os oes gennym wladgarwch, dyma gariad gymhleth. Nid cariad pur yr hen ganeuon hetero. Ond cariad at rywbeth da ni’n eu casáu (ar adegau, neu wastod)[3]. Sy’n llawn cach, ond eto, sy’n llawn ohonom ni, sy’n perthyn. Cenedlaetholdeb yw mynnu sôn am ein cenedl, mynnu bod yn genedl, er gwaetha pawb a phopeth ac er gwaetha ni ein hun.

Nid wyt ond hunllef yn dy wlad dy hun

“Cymru”, Ysgubau’r Awen, Gwenallt

Yr anallu i ddianc ein cenedl, i ddianc ein Cymreictod, yw adlais mawr ein llên fodern. Y cadwyni megis clwm Celtaidd amdanom ni. Mae’r crafangau’n dirdynnu ein bron ac yn y blaen. Mae’r Cymro sy’n gatael am Lundain i fod yn Dori rhonc dal dan hunllef nosweithu ola leuad ei bentre bach! Balchder yw cenedlaetholdeb Prydeinig. Baich yw cenedlaetholdeb Cymreig.

Beth i wneud a’r baich hwn? Siwd i’w cario? Ei lusgo mlan tan ddydd y farn? Ei ymgorffori yn sefydliadau diddiwedd? Daw’r baich i ben mewn dwy ffordd. Pe lwyddwyd i ladd y Gymraeg, pe ddaw’r genedl yn farw, gan adael mond ysbryd megis Cymbria. Ynteu pan ddaw Gymru’n Rhydd.

Ni ellid seilio rhyddid ar orthrwm eraill. I Gymru dod yn rhydd, rhaid gwrthdroi gorthrwm y byd yr ydym yn rhan ohono. Wrth i system drefedigaethol y gorllewin a’r oruchafiaeth gwyn y mae’r Gymry gwyn yn gomplisit ynddi barhau, parhau bydd y baich. Nid Cymru rydd fydd Cymry patriarchaidd chwaith[4], na Chymru ag ecsbloetiwyd gan gyfalaf, pe bai hi’n gyfalaf tramor neu gyfalaf Cymreig. Wrth i drones cal eu creu yma a ffoaduriaid cal eu herlid, ni fu Gymru’n Rhydd. Ma rhyddid Cymru ynghlwm â rhyddid eraill[5]. Dyma wirionedd ein dihareb “first to be colonised, last to be free“.

Trwy frwydro dros ein rhyddid a rhyddid eraill, trwy ofalu am ein gilydd a thrwy unoliaeth radical, trown y baich yn ysgafnach. Pwyso llai wna traddodiadau’r meirw wrth iddynt gal byw rhywfaint eto. Tewi gwna’r hunllef, a chawn freuddwydio chydig bach.

Nodiadau

1 Der 18te Brumaire des Louis Napoleon. Cyfieithwn o’r Saesneg. “The tradition of all dead generations weighs like a nightmare on the brains of the living.” https://www.marxists.org/archive/marx/works/1852/18th-brumaire/ch01.htm

2 Drychwch ar farn boblogaidd y Cymry Cymraeg at wladychu Patagonia (a’r anwybyddu llwyr o’r ffaith mai tir pobl gynhenid oedd yng nghynt), neu gynhwysiad farddoniaeth hiliol yn ein “Hoff Gerddi” .

3 “Ei charu’r wyf yn chwerw hefyd, / A’i chasáu’n serchus o hyd.” (“Cymru”, Alan Llwyd).

4 Nid dyn ysgrifennodd yr uchod, ond siomedig yw’r ffaith mai dynion a ddyfynnwyd ‘oll.

5 “Mae fy rhyddid yn dibynnu ar ryddid eraill”, Mikhail Bakunin, yn sawl destun. (Er iddo draethu hyn, gwarthus oedd gwrth-Semitiaeth Bakunin.)

Amddiffynna dy hun a’th mêts ar-lein (Rhan 2)

Sut?

Yn gynharach mi esboniwn pam mae angen amddiffyn ein hun rhag gwyliadwriaeth (“surveillance“) ar-lein. Mae cachwrs wladwriaethol a chorfforaethol yn trial sbïo ar bopeth da ni’n neud ar y we. Nawr, yn rhan 2, cyflwynwn sut allwn amddiffyn ein hun. Dyma ychydig o gamau hawdd, gloi a rhad ac am ddim. Cofiwch i ddarllen y rhybudd o ran cyd-destun isod.

 

amddiffyn

 

Diogelwch rhan o’ch data wrth bori trwy https:// a gosod “https:// Everywhere

Ar ddechrau cyfeiriad we, cyn y www., ceir http:// neu https://. Ma defnyddio https:// yn amgryptio (“encrypts“) rhan o’ch data chi wrth i chi defnyddio gwefan arlein. Ystyr “amgryptio” yn syml yw cadw eich data yn saff, fel nad yw pobl arall yn gallu sbïo arni.

Dydi defnyddio https:// ddim yn cuddio eich cyfeiriad IP (gwybodaeth sydd yn gallu eich identifio a datgelu eich lleoliad), gwybodaeth am ba wefan yr ydych yn ymweld, ac mae gweddill eich data dal ar gael i’r serfer ar yr ochr arall (ac felly, yn bron pob achos, dal hefyd ar gael i gorfforaethau, yr heddlu a’r llysoedd). Yn ogystal, nid oes modd defnyddio https:// gyda phob gwefan. Ma hefyd cyfyngiadau arall o ran yr hyn mae yn amgryptio! Ond, mae’n gam bach a hawdd iawn tuag at ddiogelu eich data, ac os defnyddiwyd gyda rhaglennu eraill yn un effeithiol.

Mae https:// Everywhere yn ymestyniad gellid gosod yn hawdd i borwr (“web browser“) Firefox, Safari neu Chrome. Mae’n eich cysylltu trwy https:// yn awtomatig lle bynnag yw’n bosib wrth i chi bori’r we. Mae gan y Tor Browser (isod) yr ymestyniad hwn wedi gosod arni o’r dechrau.

I sicrhau eich bod yn defnyddio https:// wrth ddarllen y wefan hon, gwasgwch fan nyn.

 

Porwch yn ddi-enw â’r Tor Browser

Porwr we, fel Internet Explorer, Chrome neu Firefox yw’r Tor Browser. Ond yn wahanol i’r lleill, ma defnyddio Tor Browser yn cuddio gwybodaeth am ba wefan yr ydych yn ymweld ag yn cuddio eich cyfeiriad IP. Ma eich cyfeiriad IP yn ddarn o wybodaeth sydd yn canfod chi a’ch lleoliad daearyddol – anfonwyd yn awtomatig wrth gysylltu â’r rhyngrwyd. Trwy eich IP, mae cachwrs yn gweld pwy ydych chi ac o ble yr ydych yn cysylltu â’r rhyngrwyd.

Os defnyddiwch Tor Browser dydi’r wladwriaeth a chorfforaethau ffili gweld pa wefannau yr ydych yn ymweld â, a dydi’r gwefannau (ac felly’r wladwriaeth a chorfforaethau) ffili gweld pwy sydd yn ymweld â nhw. Mae’n galluogi i chi pori yn ddienw arlein, heb gael eich sbïo arno gan y llywodraeth.

Yr hyn sydd yn cael ei ddatgelu yw’r ffaith bod rhywun yn eich lleoliad ffisegol yn defnyddio Tor. Dydyn nhw ddim yn gweld pa wefannau yr ydych yn ymweld â, ond maent yn gweld bod rhywun sydd yn defnyddio eich wifi yn defnyddio Tor. Yn debyg, mae’r gwefan yn gallu dadansoddi bod yr ymwelydd (di-enw a di-leoliad) yn defnyddio Tor. (Yn aml, ofynnwyd: nad yw hyn yn rheswm i beidio â defnyddio Tor, gan fydd y llywodraeth yn eich drwgdybio? Yr ateb byr yw nac ydi, yn y rhan fwyaf o achosion[1a] (er bod eithriadau pwysig! [gwelwch nodyn 1b]).

Wrth nodi bod y gwefan yr ydych yn ymweld ag yn gallu gweld bod ymwelydd yn defnyddio Tor, mae ychydig o ddewisiadau gwahanol o ran defnyddio’r porwr. Nid yw Tor, wrth gwrs, yn eich gwneud yn ddi-enw ar wefan sydd yn gwybod eich manylion personol yn barod (er enghraifft, cyfrif Facebook neu e-bost sydd a’ch enw go iawn, neu gyfrif gwaith). Ni fydd y gwefannau hyn yn gallu gweld eich lleoliad IP, ond fyddent wrth gwrs yn gallu gweld mai Mrs Harris ar ei chyfrif facebook yw hyn, a bod Mrs Harris yn defnyddio Tor. Mae rhai pobl yn defnyddio Tor am bopeth ta beth, ond mae rhai yn dewis i beidio â defnyddio Tor am wasanaethau a chysylltir â’u manylion personol, ac eraill yn dewis i ddefnyddio Tor am wefannau radical yn unig. Ein hawgrym ni yw i gysylltu â gwefannau lled-radical trwy Tor, a dim ond trwy Tor, ac i benderfynu dros eich hun os hoffech ddefnyddio Tor am bethau arall yn ogystal.

Mae’r darlun hwn yn esbonio’n dda iawn yr hyn mae https:// a Tor yn gwneud:
https://www.eff.org/pages/tor-and-https

 

Diogelwch eich e-byst â Riseup.net

Darparwr e-bost, fel gmail neu yahoo yw Riseup (ymysg pethe arall). Ond yn wahanol i’r lleill, nid yw Riseup yn gorfforaeth sydd yn archifo eich e-byst gan roi’r llywodraeth mynediad iddynt. Yn hytrach, dyma gydweithfa fach ddielw o ymgyrchwyr sydd yn ceisio eu gorau i ddiogelu eu gwasanaethau.

Ma Riseup, lle gallent, yn amgryptio eich data wrth iddi gael ei danfon. Nad ydynt yn recordio eich cyfeiriad IP, a dydi nhw ddim yn anfon eich IP tu fewn i e-bost (fel ma darparwyr arferol yn neud). I greu cyfrif, rhaid naill ai cael dau wahoddiad o ffrindiau neu lenwi ffurflen ymgais byr.

Nad ydynt yn gallu amgryptio cynnwys eich e-bost, ond mae’n bosib gwneud hyn yn bersonol (gwelir OpenPGP isod). Rhaid cofio hefyd bod cyfathrebiad mor gryf â’r ddolen wanaf. Os ydych yn e-bostio o gyfeiriad e-bost riseup i gyfeiriad gmail er enghraifft, mae’n hawdd iawn i’r wladwriaeth, trwy’r cyfeiriad gmail, gallu darllen y manylion. Yr ateb yn y sefyllfa hon yw annog eich ffrindiau i ddefnyddio Riseup, ac i amgryptio cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP. Yn debyg, os yr ydych wedi amgryptio eich cyfrifiadur a’ch e-byst yn llwyr, ond wedi ysgrifennu eich cyfrinair ac enw ar ddarn o bapur cartref ac mae’r heddlu yn herwa eich tŷ, wedyn mae ganddynt fynediad iddi.

Unwaith eto, mae’n werth ystyried eich defnydd o wasanaeth felly. Ellid defnyddio e-bost Riseup am bob dim, ond wedyn fydd yn hawdd i’r wladwriaeth cysylltu’r e-bost gydag eich enw go iawn (wrth i chi e-bostio eich deintydd, neu waith er enghraifft), ac yn debyg, mae’n bosib i eraill (eich deintydd, eich gwaith) sylweddoli eich bod yn defnyddio cyfeiriad e-bost a chysylltir â gweithgareddau gwleidyddol[2]. Ein hawgrym ni yw i ddefnyddio Riseup a Riseup yn unig am weithgareddau radical, trwy Tor Browser yn unig, i beidio defnyddio eich enw go iawn o gwbl wrth ddefnyddio riseup, ac i beidio â defnyddio riseup am bethau swyddogol a chysylltir i’ch enw go iawn.

Mae rhai wedi honni bod Riseup, oherwydd ei chysylltiad i weithgaredd radical, yn gwneud i’r defnyddiwr “sefyll allan” mwy na ddefnyddio darparwr corfforaethol. Ond yn debyg iawn i’r dadlau uchod ynghlyn a Tor Browser, nid oes mawr o sail iddynt [gwelwch nodyn 3a]. Mae rhai hefyd yn gofyn a yw’n bosib ymddiried yn Riseup a’i honiad nad ydynt yn cyd-weithio a’r wladwriaeth – ond mae tipyn o wrthddadl i’r amheuon hyn [3b].

Wrth gwrs, ar ôl rhagdybio’n lan, y gwirionedd yw nad yw Riseup (fel pob ymgais i ddiogelu cyfathrebiad) yn llwyr ddiogel, ac ma Riseup ei hun yn adnabod hyn. Ar y llaw arall, rydym yn gwybod yn sicr bod darparwr e-bost corfforaethol megis gmail yn gwbl anniogel. Felly, os oes rhaid defnyddio e-bost, Riseup yw un o’r cynigion gorau. Mae amgryptio cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP a defnyddio’r awgrymiadau arall yn y cofnod hwn yn rhoi haen gref ychwanegol o ddiogelwch rhag amheuon a gwyliadwriaeth. Ac yn yr achos olaf, os yw gwybodaeth yn hynod o sensitif, yr ateb saffach yw peidio â’i rhoi ar-lein (neu ar gyfrifiadur) o gwbl.

 

amddiffyn2

 

Dileuwch ffeiliau yn go iawn gydag Eraser, BleachBit a rhaglennu tebyg

Dydi dileu ffeil ar gyfrifiadur Windows neu Mac ddim yn wir ddileu’r ffeil. Hyd yn oed ar ôl gwagu’r “Recycle Bin“, mae’r ffeil mewn gwirionedd yn dal i guddio, wedi ei gladdu yn yr “hard drive“.(A hyd yn oed ar ôl cwbl ail-osod (“format“, “factory reset“) cyfrifiadur, mae’r ffeil dal yno![4]). Mae gan yr heddlu teclynnau arbennig er mwyn gallu ail-ddarganfod ffeil sydd wedi eu “dileu”. Mae hyn i gyd hefyd yn wir am ffonau symudol (gan gynnwys y rhai mwyaf sylfaenol).

Un opsiwn cadarn yw ymdrochi eich hard drive mewn dŵr a’i chwalu mewn i ddarnau bach bach. Ond os nad ydych chi eisiau gwneud hyn pob tro yr ydych am wir ddileu ffeil sensitif (pe bai hyn yn bamffled tanbaid, lun o brotest neu weithred, neu eich manylion banc) mae angen rhaglen arbennig. Dyma yw pwrpas BleachBit a rhaglennu tebyg. Peidiwch â dileu’r ffeil yn y modd arferol – defnyddiwch y rhaglen yn lle.

Cofiwch yn aml ma rhyw gopi neu ddisgrifiad cryno o ffeiliau mewn mannau arall (“temporary files“, neu mewn ffeiliau eich porwr we er enghraifft). Mae gan raglennu megis Eraser neu BleachBit dewisiadau er mwyn gwir-ddileu rhain i gyd yn gloi heb orfod chwilio amdanynt.

Os yr ydych wedi dileu ffeil yn y modd arferol yn barod (ac mae felly yn cuddio yn yr hard drive), mae hefyd yn bosib i raglen megis BleachBit cael gwared arnynt trwy wneud “wipe free diskspace“. Mae’r weithred hon yn gallu cymryd amser hir gan eu bod yn wir ddileu’r holl wybodaeth sydd yn cuddio yng ngweddill yr hard drive, ond mae’n werthfawr iawn. Gellid cyfuno “wipe free diskspace” a chwbl ail-osod eich cyfrifiadur er mwyn cael llechen cwbl lan!

 

Diogelwch cynnwys eich e-byst gydag OpenPGP

Mae OpenPGP yn gallu amgryptio (“encrypt“) cynnwys eich e-byst, fel mae ond chi, a’r person yr ydych yn bwriadu eu derbyn, gall darllen nhw. Mae amgryptio yn wir ddiogelu data. Ar y wyneb mae’n debyg i ddefnyddio cyfrinair (“password“) arferol, ond mae amgryptio cywir yn eu gwneud bron yn amhosib i rywun arall torri mewn i’r data.

Yn ogystal, gall OpenPGP ddilysu (“authenticate“) mae’r anfonwr yw awdur go-iawn yr e-bost. Hynny yw, mae’n atal y wladwriaeth neu ryw gachwr arall rhag danfon e-bost atoch gan ffugio mae rhywun arall sydd wedi ei danfon (esiampl o wyliadwriaeth weithredol neu ymyraethol). Gallwch fod yn sicr mae eich ffrind sydd wedi anfon yr e-bost, nid rhywun arall.

Dydi OpenPGP ddim yn gallu amgryptio teitl yr e-bost, na chwaith pwy sy’n anfon yr e-bost a phwy sy’n eu derbyn. Ond serch hyn mae dal yn declyn effeithiol tu hwnt er mwyn sicrhau cyfathrebiad diogel, yn enwedig os defnyddiwyd gyda darparwr diogel megis Riseup.

 

Diogelwch eich ffeiliau trwy amgryptio gyda VeraCrypt a LUKS

Yn debyg i OpenPGP, sydd yn amgryptio e-byst, mae’n bosib amgryptio ffeiliau ar eich cyfrifiadur.

Dydi gyfrinair (“password“) dim fel arfer yn diogelu data yn ddiogel iawn. Mae’n hawdd iawn i’r heddlu, neu rywun arall, torri heibio cyfrinair Windows neu Mac er enghraifft. Er bod amgryptio yn debyg i ddefnyddio cyfrinair (rhaid mewnbynnu cyfrin-ymadrodd (“pass-phrase“), os defnyddiwyd yn gywir mae bron yn amhosib i gachwr torri trwyddo. Yn hytrach na chadw’r data tu ôl i “ddrws” y cyfrinair, mae’r data i gyd wedi cymysgu’n rhacs fel petai, a dim ond y cyfrin-ymadrodd sy’n gallu dechrau’r broses o’u dad-gymysgu fel eu bod yn bosib darllen.

Mae rhaglennu megis VeraCrypt a LUKS yn gallu amgryptio ffeiliau ar eich cyfrifiadur fel eu bod yn wir-ddiogel.

Mae’n werth wybod bod cyfraith gan wladwriaeth y Deyrnas Unedig sy’n fygwth carchar i rai sydd gwrthod rhoi cyfrin-ymadrodd i “gynrychiolwr” y wladwriaeth. Ond bwysig nodi, yn gyntaf, bod rhad iddynt ofyn am y cyfrin-ymadrodd – heb amgryptio does dim rhaid iddynt ofyn yn swyddogol: gallant gael mynediad i’r data yn syth heb ofyn a heb i chi gwybod. Yn ail, gellid dal gwrthod rhoi’r cyfrin-ymadrodd – efallai bod y wybodaeth sensitif a amgryptiwyd yn werth mwy na’r cyfnod yn y carchar (gan y bydd yn rhoi mwy o flynyddoedd neu bobl yn y carchar er enghraifft). Yn trydydd, mae amgryptio hefyd yn werthfawr o ran rhai sydd heb bŵer swyddogol y wladwriaeth: ffasgiaid, cachwrs patriarchaidd, corfforaethau, heddwas cudd sydd yn aros yn gudd… Ond yn olaf, mae modd osgoi’r broblem hon yn llwyr, trwy wadadwyedd (“deniability“). Os yw’r hard drive a amgryptiwyd wedi cadw rhywle lle ni ellid eu hoelio’n sicr i unigolyn (mewn gwagle cymunol tŷ rhanedig er enghraifft, neu well eto, canolfan cymdeithasol neu sgwot), mae’n anoddach i’r awdurdodau. Ond well eto, mae’n bosib i VeraCrypt a rhai rhaglennu tebyg creu cyfrol amgryptiedig cudd a wadadwy. Hynny yw, nid yw’n bosib i’r cachwr profi bodolaeth y gyfrol yn y lle gyntaf! Ansbaradigaethus.

 

Systemau Weithredu amgen a diogel, megis Ubuntu, Fedora a Tails

Mae gosod system weithredu (“operating system“) amgen, yn lle defnyddio Windows neu Mac, yn gam wych er mwyn diogelu eich cyfrifiadur. Mae Windows a Mac wedi creu gan gorfforaethau sydd yn cydweithio a gwyliadwriaeth y wladwriaeth. Maent yn casglu llwyth o ddata oddi wrthych, ac mae’n anodd dilysu a deall pa rhaglennu sydd yn gweithredu arnynt a beth yw eu pwrpas. Mae systemau weithredu amgen, megis Ubuntu neu Fedora, ar y llaw arall, yn fwy diogel o ran eu natur sylfaenol. Mae’n bosib gweld a dilysu’r hyn maent yn gwneud ac felly ymddiried ynddynt. Mae nifer o’r rhaglennu a thactegau a thrafodwyd yn gynharach yn rhan ohonynt yn barod (amgryptio a gwir-ddileu ffeiliau, er enghraifft), ac mae gosod rhai pellach yn broses llawer haws a chyflymach.

I gymharu â’r camau eraill cyflwynwn fan hyn, mae gosod system weithredu newydd yn cymryd ychydig mwy o waith ac amser. Ond nid oes angen arbenigrwydd cyfrifiadurol. Os ydych chi’n iawn yn dilyn cyfarwyddiadau (mae’n llawer haws os oes gennych ail gyfrifiadur (allwch fenthyg un ffrind) er mwyn eu dilyn) mae digon o gefnogaeth i’w gael ar-lein. Neu mofynwch am gymorth o rywun go iawn os yw’n bosib (fel arfer ma defnyddwyr systemau weithredu amgen yn eithaf hoff o’u hannog!). Gallwch osod system weithredu amgen ar eich cyfrifiadur gerllaw eich hen un – hynny yw, nid oes rhaid gadael eich system Windows neu Mac cyfarwydd yn llwyr. Tu hwnt i ddiogelwch rhag gwyliadwriaeth, mae nifer o resymau pellach dros wneud, gan gynnwys gadael crafangau monopoli’r prif gorfforaethau (dadleua rhai eu bod felly yn lled wrth-gyfalafol), systemau cyflymach sydd yn hawdd i’w defnyddio a rhyngwynebau Cymraeg. Maent hefyd yn rhad ac am ddim!

Mae Tails hefyd yn system weithredu amgen, ond yn esiampl o un sydd wedi’i ffocysu yn arbennig ar ddiogelwch. Yn hytrach na’i osod ar “hard drive” y cyfrifiadur, mae’n rhedeg o frigyn cof (“memory stick”) neu gryno disg. Mae’n bosib gwneud hyn a’r rhan fwyaf o systemau weithredu. Y gwahaniaeth yw bod Tails yn gadael dim olion o gwbl ar y cyfrifiadur ar ôl i chi cwpla a’u cau i lawr. Mae hefyd yn anghofio popeth yr ydych chi’n gwneud – er mae’r dewis o gadw rhai pethau mewn ymraniad amgryptiedig ar y brigyn cof sydd. Mae arni yn barod y teclynnau i gyd a thrafodwn yn gynharach, a rhai pellach (megis “Meta Anonymisation Toolkit” sydd yn dileu meta-ddata  yn gloi.). Mae’n ffordd dda o arwahanu gweithgareddau sensitif (a ellid gwneud ar Tails) rhag gweithgareddau eraill (a ellid gwneud ar system arall). Mae’n hawdd i’w copïo i frigau cof i roi i ffrindiau, hawdd i gymryd wrth deithio ac yn ffisegol hawdd i guddio. Gwych!

 

Cofiwch

  • Mae gwyliadwriaeth ar-lein (yn anffodus) yn destun eang iawn. Trafodwyd yr hyn cyflwynwn yn fras, ac mae llawer o bethau pwysig ni thrafodwyd o gwbl fan hyn.
  • Rydym wedi edrych ar wyliadwriaeth o sefyllfa defnyddiwr cyfrifiadur (a hynny o fewn cyd-destun arbennig – gwelwch isod), ond mae gwyliadwriaeth ar-lein i ddefnyddwyr ffonau clyfar yn peri nifer o’r un problemau, yn ogystal i rai pellach difrifol (ac yn aml heb yr un atebion boddhaol i’w datrys!).
  • Mae gwyliadwriaeth hefyd yn bodoli mewn sawl ffordd arall (ffonau yn gyffredinol, darllen llythyrau, CCTV, heddlu-cudd…) sydd yn aml yn croestorri a gwyliadwriaeth ar-lein. Dydi hyn ddim (o bell, bell ffordd) yn gyflwyniad i amddiffyn eich hun rhag gwyliadwriaeth yn gyffredinol.
  • Ar nodyn bositif, trwy amddiffyn eich hun rydych hefyd yn amddiffyn eich mêts (gan fod eich gwybodaeth yn gysylltiedig) ag eraill (mae mwy o bobl yn defnyddio’r tactegau a theclynnau hyn yn golygu eu bod yn fwy effeithiol, yn enwedig o ran Tor). Trwy annog ein ffrindiau ac eraill i gymryd y camau uchod (a chamau arall), gallwn frwydro ymhellach yn erbyn gwyliadwriaeth.

Heb os, wyliadwriaeth yw un o arfau mawr y cachwrs dyddie ma. Gobeithiwn i ni ddangos, serch hyn, bod y sefyllfa yn bell o fod yn un anobeithiol. Mae’r gwagle, fel wastod, yn hen barod am chwyldro!

*Rhybudd o ran Cyd-destun*

Mae’r hyn trafodwyd yma yn ganllawiau i rai sydd â chyfrifiadur dan eu meddiant eu hun, ar yr ynys hon. Os nad yw hyn yn wir – er enghraifft, rhydych yng ngharchar, neu yn defnyddio cyfrifiadur mewn gwaith neu gaffi rhyngrwyd neu’r llyfrgell yn unig, neu rydych yn byw dan wladwriaeth sydd â chyfreithiau gwahanol iawn, byddwch yn garcus. Gall nifer o’r tactegau fanyn fod yn ddefnyddiol, ond gall eraill fod yn ddiwerth neu hyd yn oed yn beryglus. Efallai fod rhaid cyfuno rhai a thactegau pellach. Er enghraifft, yn dibynnu ar y cyd-destun, gall osod Tor ar gyfrifiadur gwaith fod yn syniad gwael, ond efallai gellid osgoi’r broblem trwy ddefnyddio Tor trwy frigyn cof mewn rhai sefyllfaoedd. Yn debyg, gall amgryptio fod yn llwyr anghyfreithlon o dan eich gwladwriaeth, ond efallai gellid eu gosod mewn ffordd gudd ar frigyn cof (ac wedyn cuddio hon yn ffisegol).

 

Peth Ddarllen Pellach

https://securityinabox.org/en
https://flossmanuals.net/tech-tools-for-activism/
https://riseup.net/en/security
Llwyth o wybodaeth a chanllawiau o ran ddiogelwch digidol.

https://en.wikipedia.org/wiki/Crypto-anarchism

 

Nodiadau

1a Ma’r gwladwriaeth barod yn recordio’r hyn rydym gyd yn neud arlein, felly man y man iddynt mond cael recordio’r ffaith eich bod yn defnyddio Tor a dim byd pellach. Os ydych yn defnyddio’r rhyngrwyd er mwyn darllen unrhyw beth sydd braidd yn “radical”, mae’r wladwriaeth yn recordio ac yn nodi hyn hefyd, felly man y man iddynt mond cael recordio a nodi’r ffaith ein bod yn defnyddio Tor a dim cal gweld dim byd pellach. Nid oes mawr o ddadl dros beidio a “sefyll allan”, gan fod y wladwriaeth yn prosesu data pawb ta beth. Os ydych yn byw yng Nghymru, ma’r gallu i bori’n ddienw ac yn ddiogel a chuddio yr hyn yr ydych yn neud arlein, oni bai am y ffaith bod rhywun ger eich “wi-fi” yn defnyddio Tor (a dyna’i gyd), yn werth neud. Yn olaf, dydi defnyddio Tor ddim yn arwydd pendant o unrhyw “radicaliaeth” neu “fygythiad” i’r llywodraeth yn ei hun ta beth. Ma digon o gachwrs geidwadol a gwladwriaethol hefyd yn defnyddio Tor. Ma digon o gachwrs geidwadol a gwladwriaethol hefyd yn defnyddio Tor. Hyd ag y gwyddwn ni, does neb wedi cal problemau gan yr heddlu Prydeinig am ddefnyddio Tor yn ei hun. Ar y llaw arall, ma nifer fawr o bobl wedi cal bygythiadau gan yr heddlu, neu hyd yn oed carchar, am ddarllen neu bostio pethau radical, neu hyd yn oed pethe weddol fach, wrth iddynt ddefnyddio porwr we arferol nad oedd yn ddiogel.

1b Eithriadau i hyn yw os yr ydych yn byw dan wladwriaeth lle mae Tor yn anghyfreithlon. Os felly, mae darllen rhywbeth fel y gwefan hwn, a phethe radical arall arlein, siŵr o fod yn anghyfreithlon neu yn beryglus i wneud ta beth, trwy borwr arferol neu trwy Tor Browser. Eithriad arall yw efallai os yr ydych chi’n trial cuddio yn llwyr am ryw reswm neu’i gilydd. Unwaith eto, os felly byddech chi siŵr o fod ddim yn darllen rhywbeth fel hyn yn y lle gyntaf neu yn defnyddio’r rhyngrwyd o gwbl. Ta waeth, ma hefyd modd i osgoi’r problemau ma – trwy ddefnyddio Tor trwy Wi-fi na chysylltir a chi, neu trwy defnyddio Tor Bridge neu VPN.

1c Yn olaf, gwerth trafod y ffaith bod rhai yn gwadu Tor gan ei fod wedi derbyn arian o fyddin UDA, yn enwedig wrth iddi ddechrau. Ond raid cofio wrth gwrs fod hyn hefyd yn wir, i rannau helaeth, am y we yn gyffredinol! Er bod Tor wedi derbyn arian o’r wladwriaeth, mae ei natur agored yn golygu eu bod yn bosib i’w ddilysu ac felly ymddiried ynddi. Mae gwybodaeth a ddatgelwyd yn ddamweiniol o’r NSA yn ddiweddar yn dangos bod Tor yn achosi cryn broblemau iddynt. Mae’n wir fod Tor yn declyn defnyddiol i bleidiau gwladwriaethol, megis byddinoedd, ond dydi hyn ddim yn golygu nad yw o ddefnydd i ni yn ogystal. Dyma bwynt diddorol ehangach am feddalwedd rhydd a chyfundrefnau sydd yn brwydro dros breifatrwydd dinasyddion. Ar drywydd tebyg, mae nifer o raglennu a chyfundrefnau felly yn gwisgo dillad eang “rhyddfrydol” (gellid hysbysebu Tor fel rhywbeth sy’n ddefnyddiol i weithredwyr gwleidyddol, yr heddlu a dinasyddion ufudd, a derbyn arian ohonynt i gyd!). Eto, mae’n bosib weithiau cael cnawd anarchaidd o dan y dillad hyn, neu oleuaf ei ddefnyddio i ddibenion radical. (Diddorol nodi mae’r esiamplau defnyddiwyd gan Tor i esbonio’r rhwydwaith yn cynnwys cysylltu i wefannau fel Indymedia, er enghraifft. Am fwy o drafodaeth ar y posibilrwydd o anarchiaeth gudd dan ddillad “rhyddfrydol” gwelwch y tudalen wikipedia uchod ar “crypto-anarchism“).

2 Mae darparwr rhad ac am ddim, sydd yn honni preifatrwydd a diogelwch, ond nad yw’n gysylltiedig â radicaliaeth, o’r enw ProtonMail wedi ymddangos yn ddiweddarach. (Yn anffodus, rhaid rhoi cyfeiriad e-bost arall presennol er mwyn cofrestru.)

3a Yn gyntaf, mae defnyddio darparwr corfforaethol am weithgaredd radical yn gwneud i’r defnyddiwr “sefyll allan” yn ogystal, ac yn wahanol i Riseup fydd gan y wladwriaeth gafael lwyr ar yr holl ddata, felly man a man defnyddio Riseup. Yn ail, os defnyddiwyd Riseup trwy Tor Browser, ac yn ofalus (heb ddatgelu manylion personol ac yn y blaen), mae’n bosib cuddio’r ffaith eich bod yn defnyddio Riseup o gwbl.

3b Wrth ystyried hyn mae’n werth nodi bod heddlu’r Unol Daleithiau wedi cipio serfers oddi wrthynt o’r blaen a bod Riseup wedi gorfod amddiffyn ei hun yn y llys. Mae’r digwyddiadau hyn yn dangos nad yw Riseup yn llwyr ddiogel (er, nad yw cipio serfers yn golygu bod y data yn hygyrch os yw wedi amgryptio). Ond, mae’r ffaith bod y wladwriaeth wedi gorfod gwneud hyn yn awgrymu’n gryf nad oes ganddynt fawr o fynediad i’r data yn barod. Yn debyg, er bod tystiolaeth o fynediad llwyr a “drysau cefn” i ddarparwyr e-bost corfforaethol wedi ymddangos tro ar ôl tro yn ystod datgeliadau diweddar, nid oes dystiolaeth debyg o ran Riseup wedi ymddangos. Gellid tybio bod un o weithfa Riseup yn heddwas cudd, ond eto mae’r meddalwedd ei hun wedi gwneud mewn modd fel nad yw’n storio llawer iawn o ddata sensitif yn y lle gyntaf.

4 Er mae’n bosib, ar ôl ail-osod, i hen ffeil a ddileuwyd yn arferol cael ei drosysgrifo (“overwritten“) dros amser wrth i chi safio ffeiliau newydd.

Amddiffynna dy hun a’th mêts ar-lein! (Rhan 1)

Pam?

Mae gwladwriaethau, gorfforaethau a chachwrs arall[1] yn cadw golwg, yn recordio ac yn prosesu’r hyn da ni’n neud ar-lein.

Dydi’r fath sbïo ddim yn newydd – nid i drigolion ein hynys o leiaf. Ers dechreuad y Post Brenhinol darllenwyd llythyrau pobl![2] Yng Nghymru ma digon o hanes diweddar o hacio ffoniau, pe bai hyn yn Streic y Glowyr[3] neu giosg Talysarn.

Ond ma gwyliadwriaeth (“surveillance“) wedi esblygu’n aruthrol ers yr 80au. Y gwahaniaeth nawr yw bod gan y cachwrs systemau pwerus, cyfrifiaduron ar ben cyfrifiaduron, sydd yn darllen ac yn gwrando yn awtomatig. Sdim angen plismon yn gwrando’n bersonol ar ddiwedd un lein benodol, neu yn sgrolio ac yn palu trwy bostiai facebook. Ma prosesau cyfrifiadurol yn gwneud hyn ar lefel anferth ac ar raddfa reit gloi, ac yn sortio trwy’r data a gasglwyd gydag algorithmau a rhaglennu cymhleth. Wrth gwrs, ma dal torf o decnocratiaid sydd yn gofalu am y peiriannau ma, yn eu gwellhau ac yn darllen y data ar yr ochr arall.[4] Yn hytrach na’r llywodraeth yn darllen ychydig o lythyrau a ddrwgdybiwyd ganddynt yn barod, maent yn gallu darllen e-byst pawb a phrosesu’r holl ddata, gan eu trefnu i gategorïau gwahanol.

A nawr ein bod yn byw yn yr “oes ddigidol” (lle da ni’n dewis neu lle gawn ein gwthio i fyw ar-lein) ma llwyth o ddata amdanom ni ar-lein ac ar servers ac archifau. Dyma lwyth symbolaidd o’n bywydau sydd yn berchen i sefydliadau. Data am ein lleoliad presennol, ein cylchoedd o ffrindiau, ein gweithgareddau, ein gobeithion a’n hofnau, siâp ein hwynebau… Ail-fwydwyd y data i mewn i raglennu pellach, er mwyn mapio “rhwydweithiau” eang rhwng unigolion er enghraifft, neu geisio deall teimladau poblogaeth ar raddfa anferth a rhagweld protestiadau.[5]

Ynghlwm â’r data hyn mae pŵer – i reoli, i werthu, i greu elw, i rwystro anghydfod.[6] Ni ddylwn nhw gael y pŵer hwn: rhaid i ni ei chwalu. Er mwyn newid y byd hunllefus hwn, er mwyn atal y cachwrs rhag sbïo ar bob dim da ni’n neud, er mwyn goroesi, rhaid i ni amddiffyn ein hun a’n mêts ni ar-lein.

gchq
“Government Communication Headquaters” (Cymraeg: PCBW, Pencladys Cachwrs Busneslyd y Wladwriaeth.)

Sut?

Er bod llywodraethau a chorfforaethau yn gwario llwyth o arian er mwyn sbïo arnom, mae ychydig o bobl a grwpiau radical (yn aml di-dâl) wedi llwyddo’n aruthrol i’w osgoi, chwalu ac yn aml ymladd nol. Mae’r radicaliaid hyn wedi datblygu teclunau, systemau a thactegau er mwyn osgoi gwyliadwriaeth ac aros yn saff. Oherwydd eu hymdrechion ma nifer o raglennu sydd yn rhad ac am ddim, yn hawdd i’w defnyddio, wedi eu darlunio mewn modd gwrth-hierarchaidd, ac y gallwn ymddiried ynddynt![7]

Sut…yn union?

Yn ein cofnod nesaf cyflwynwn raglennu a thactegau a ellid defnyddio er mwyn amddiffyn ein hun yn erbyn y cachwrs. Mae’r rhaglennu ‘oll yn rhad ac am ddim. Maent hefyd yn hawdd defnyddio. Byddwn yn sôn yn gloi am https://, Tor Browser, Riseup, amgryptio a chamau pellach (fel Tails). Blasus iawn.

 

Nodiadau

1 Camdrinwyr patriarchaidd a grwpiau ffasgaidd yw dou o’r enghreifftiau arall mwyaf. Maent yn gweithredu yn wahanol iawn i sefydliadau gwladwriaethol a chorfforaethol. Mae nifer o’r un tactegau a chyflwynir yn ein cofnod nesa gallu amddiffyn yn eu herbyn, ond (yn enwedig o ran camdrinwyr patriarchaidd) mae’n dibynnu yn fawr iawn ar y cyd-destun. Mae gweithwyr ryw er enghraifft yn wynebu bygythiadau gwahannol, ac felly angen tactegau gwahannol ar-lein. Peth ddarllen pellach: https://gendersec.tacticaltech.org/wiki/index.php/Complete_manual , https://tech.safehubcollective.org/cybersecurity/

2 Mae’n bosib gweud mai “Swyddfa Gudd” adeg yr 17eg Ganrif yw olynydd GCHQ heddiw.

3 Gwêl y pamffled “Come and wet this truncheon“, (1986) https://libcom.org/library/come-and-wet-this-truncheon-dave-douglass er enghraifft (nodyn cynnwys: dyma bamffled sydd yn ymwneud â greulondeb yr heddlu gall fod yn anodd i rai darllen).

4 Er, yn gynyddol ma systemau awtomatig sydd yn gweithredu’n annibynnol, o’r data a chasglwyd hyd at y ddedfryd farwolaeth. Mae’r system “SKYNET” https://en.wikipedia.org/wiki/SKYNET_%28surveillance_program%29 er enghraifft yn casglu data ar leoliadau ffonau symudol a newidiadau SIM, yn eu prosesu trwy algorithmau tebygolrwydd ac yna yn gyrru droniau peiriannol i fomio bodau dynol, heb fod rhaid i unrhywun gwasgu run botwn.

5 “TEMPORA”, “CrowdControl”, “MUSCULAR”, “Tartan”, “SOCMINT”… dyma mond ychydig o’r rhaglennu a phrosiectau llywodraethol tuag at y dibenion hyn.

6 Ar wefan megis Facebook ma’r ddwy elfen yma – disgyblu a chreu elw, y wladwriaeth a chyfalaf, wedi clymu’n un. Ma’r holl ddata o lun a uwchlwythwyd yn berchen i Facebook ac ar gael i’r llywodraeth (y llun eu hun, manylion y llun a’r holl metadata sydd wedi cuddio tu fewn i’r ffeil). Caiff luniau personol er enghraifft eu gwerthu mlan gan Facebook i gwmnïau hysbysebu, heb i’r bobl ynddynt a’r bobl a dynnodd y llun byth wybod. Yn ogystal, caiff wynebau’r llun eu prosesu, a’r data eu storio gan y llywodraeth er mwyn eu hadnabod yn y dyfodol (yn lluniau eraill o brotest, e.e.).

7 Gan fod côdiau nifer o’r rhaglennu hyn ar gael yn agored, mae’n bosib i unrhywun a phrofiad cyfrifiadurol gweld yn union sut mae’r rhaglen yn gweithio (a chydweithio a helpu eu gwellhau pe mynnant!). Mae’n bosib ymddiried felly bod y rhaglen yn onest, a heb ei greu gan elfennau llywodraethol yn gyfrinachol a heb “drysau cefn”. https://en.wikipedia.org/wiki/Free_and_open-source_software

nyni

yw’r rhith sy’n cythryblu’r crach.

Croeso i anarchwaethus, blog newydd dros anarchiaeth Gymreig a Chymraeg anarchaidd!

Ceir yma malu cachu ar newyddion amgen, ddigwyddiadau radical, hanesion afreolus, anerchiadau anfodlon, dactegau tanbaid, (gwrth)ddiwylliant stwrllyd, a rwtsh tebyg.

 

anarch-

Ma sawl ateb i’r cwestiwn: “beth yw anarchiaeth?”. Ma hefyd digon o anghytundeb, yn enwedig rhwng anarchyddion! Gwraidd y gair yw cal gwared a’r meistri (“no masters!“). Ma gan Gymru llawer gormod o’r meistri ma. Heddlu a hiliaeth, bosys a beiliffs, Prydeindod a phatriarchwyr, landlordiaid, ffasgiaeth… Ma’n hen bryd cal gwared ohonynt!

Rhaid cymryd safiad radical yn erbyn y cachwrs a’r cach ma ac yn erbyn y systemau sydd yn eu creu a’u hail greu. Dyna ma nifer yn neud yn barod bob dydd, pe baent yn galw eu hun yn “anarchyddion” ai beidio – yn cwffio gormes, ddisgyblu, hierarchaeth ac ecsbloetio. Nid Cymry distaw ydym. Paid ag aros: sdim mynedd nawr. Ma’r gwynt yn rhuo!

Cymru Rydd

Fel anarchyddion Cymreig dros y Gymraeg, gwrthwynebwn lofruddiaeth ein hiaith gan Seisnigeiddio. Gwrthwynebwn wladychiad Cymru gan Loegr a Phrydeindod, gwladychiad sydd yn rhan annatod o lofruddiaeth yr iaith. Fel Cymry anarchaidd, raid gwrthwynebu’r wladwriaeth, gyfalafiaeth a sefydliadau hierarchaidd er mwyn wneud hyn. Nid oes modd brwydro dros yr iaith trwy ail-greu’r systemau sydd yn ei lladd.

Rhaid gwrthsefyll gormes trwy wrthsefyll Seisnigeiddio; rhaid gwrthsefyll Seisnigeiddio trwy wrthsefyll gormes. Nid oes llywodraeth yng Nghymru Rydd!

anarchwaethus

 

mae gan anarchwaethus sawl geg

A dydyn nhw ddim yn gytuno ar bopeth! Os hoffech gyfrannu erthygl, gelf neu rywbeth tebyg, gyfrannu i’r prosiect mewn rhyw ffordd arall neu jest clepran, cysylltwch â ni.