Anarchif: Maniffesto Adfer (1987)

“Po fwyaf y cylchoedd a nifer yr achlysuron lle y defnyddir yr iaith honno’n unig, a pho ehangaf ei thiriogaeth ei hun, gorau oll y ffyna. Pan gyfyngir ar ei defnydd o fewn y gymuned, a phan gyll ei throedle ar dir, dyna pryd y dechreua beidio â bod. Gellir ei cholli’n llwyr. Os digwydd hynny, nid cyfnewid yn unig un iaith am un arall a wneir, ond dinistrio’r we gymhleth honno a blethwyd gan y canrifoedd, a chwalu cymdeithas, a diffodd athrylith, a dryllio hunaniaeth. Golyga diwedd iaith iaith ddiwedd cymuned, diwedd cenedl, diwedd holl fyd y genedl honno. Difancoll.”

Howard Huws, Rhagymadrodd

Atgynhyrchwn yma Faniffesto Adfer (1987) fel testun cyntaf ein prosiect anarchif, casgliad ar-lein o ddeunydd hanesyddol radical a phrin.

Ceir yma faniffesto unigryw, diddorol gan fudiad sy’n angof erbyn hyn. Nid yw’n faniffesto anarchaidd, ac ni rennir allan o gytundeb a’i gynnwys. Mae’n siwr fod y galwad am gynghorau demoractaidd ar lawr gwlad a mentrau cydweithredol bychain yn taro tant ag anarchwyr dinasyddol a chydfuddiannol. Mae hefyd paralel i’w dynnu rhwng mudiad Adfer ac anarchiaethau sydd yn dyheu am ddychwelyd i’r tir, gan encilio o’r craidd dinesig i gadarnleodd rhyddion o gomiwnau annibynnol. Yn hyn o beth, diddorol yw cymharu gweledigaeth Adfer a gweledigaeth J. R. Jones â syniadau grwpiau ôl-wladychol y presennol. Eto, er bod rhyw hanner feirniadaeth o gyfalafiaeth yn y testun, mae tueddiad gryf o blaid eiddo preifat petit bourgeois. Yn ystod oes llosgi’r tai haf, mae’r maniffesto yn galw am brynu ail-dai gan y cyngor yn ôl pris “cyfatebol”, teg (!). Dyma faniffesto mudiad ar ddiwedd oes – mudiad oedd yn ymbarchuso efallai? Erbyn heddiw, gellid dadlau bod rhai o’u hamcanion wedi’u gwireddu ym mholisiau Cyngor Gwynedd neu Gwmni Bro Ffestiniog. Ar y llaw arall, mae argyfwng yr iaith a’i chymunedau, yn y Fro Gymraeg a thu hwnt, mor enbyd ag y buodd erioed. Mae bwrw golwg ar ddarn prin o’n harchaeoleg radical yn dasg amserol felly, a cheir yn y testun hwn sawl linell ffres ac ysbrydoledig.