Gwnewch Bopeth yn Gymraeg

Frwydrwn dros fywyd yr iaith ond pa fath o fywyd ddymunwn canys problem yw bywyd bywyd hanner-fyw yn llusgo’i gelain trwy’r byd ma yn para mlan dan oblygiad dyletswydd barchus wrth lithro ara deg i’n hangau heb ei wynebu’n llawn gan farw fwy fwy heb fyth cweit marw ond heb fyth fyw

 

 

A’i drwy rifau mesurwn 19% fywyd 1 miliwn o siaradwyr 0 [The Welsh language is dead] 1 [Mae’r iaith yn fyw da iawn pawb] neu a deimlwn hi trwy ansawdd ein bod

 

 

 

 

 

A’i drwy hetero-berthynas priodas a phlant a commuting am weddill oes y mesurwn fywyd neu

 

 

 

 

 

 

Os ystyrir iaith yn farw gan nifer o’i genedl pa fywyd sydd ganddi Os ystyrir iaith yn farw gan nifer o’i siaradwyr pa fywyd sydd ganddi Os ystyrir iaith yn iaith y nefoedd pa le sydd iddi yn y pridd a’r baw a’r cig a’r gwaed a’r dod didiwedd

a’r tân yn y strydoedd

 

 

 

 

Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae joio

 

 

 

 

 

“Y Gwahanfur”, Boneddigeiddio a Phrydeindod

boneddigeiddiocaerdydd
Cynllun dystopiaidd “datblygu” Caerdydd. [1]

Difrod Cyfalafiaeth

Mae “Y Gwahanfur: Trebiwt a Difrod Cyfalafiaeth” gan Morgan Owen yn anerchiad diweddar yn erbyn boneddigeiddio (“gentrification”) yng Nghaerdydd. Mae’n llawn angerdd barddonol a gwrth-gyfalafol, ac yn werth ddarllen.

Disgrifia’r erthygl rhwyg ar hyd Drebiwt, Caerdydd, y gwagle wedi hollti’n “ddwy wlad” gan wahanfur y rheilffordd [2]. Mae’r ochr Dwyreiniol wedi’u boneddigeiddio’n bwt – “fflatiau newydd (‘moethus’ ys dywed y datblygwyr gwancus) y Bae”. Dyma oedd ardal y dociau, ond wedi “troi’n ddiffeithwch ar ôl sugno pob diferyn o faeth ohonynt a gwasgaru’r hen drigolion i’r pedwar gwynt” codwyd “trefedigaeth o fflatiau drud o’r ulw” [3]. Yr ochr draw i’r rheilffordd mae’r ochr Gorllewinol, dosbarth gweithiol, aml-ethnig, wedi’u harwahanu o’r “ynys gaeedig” a’u “gwthio i’r ymylon”. Mae’r gymuned hon nawr dan y bygythiad y lleda’r boneddigeiddio gan eu halltudo nhw o’u hardal. Traetha “am y perygl penodol i ni Gymry yn yr arwahanu” a achosir gan foneddigeiddio. Mae’r Gymraeg, sy’n lleiafrif, yn gryfach “pan fo lleiafrifoedd eraill, a phan nad oes gafael hegemonig gan y mwyafrif”, gan wrthsefyll y pwysau ar y lleiafrifoedd ‘oll i “gymathu” [4]. Ie wir.

Erthyglau Diweddar ar (Gwrth-)Foneddigeiddio a Lleiafrifoedd

Braf iawn yw gweld erthygl, yn Gymraeg, sy’n ymosod ar foneddigeiddio Caerdydd. Braf yn ogystal yw gweld erthygl sy’n cysylltu boneddigeiddio i orthrwm lleiafrifoedd ethnig ac i dranc yr iaith.

Brafiach byth yw hyn ‘oll wrth ystyried rhai o’r elfennau hiliol a gwrth-fudwyr sydd wedi ymddangos yn rhannau o’r disgwrs gwrth-foneddigeiddio yn Ewrop. Mae rhai, gan gynnwys Class War yn Llundain, wedi ymylu ar feio cyfoethogion o dramor am foneddigeiddio, yn hytrach na chyfalafwyr ‘oll a chyfalafiaeth fel proses strwythurol, amhersonol, sydd wir ar fai [5]. Am feirniadai craff o’r elfennau hyn mae’n werth bwrw golwg dros yr erthyglau Saesneg diweddar:

Boneddigeiddio / Seisnigeiddio

Yn hytrach na feio lleiafrifoedd o dramor, rhaid deall ac ymosod ar foneddigeiddio Cymru yn eu cyd-destun o Brydeindod a Seisnigeiddio. Mae Morgan Owen wedi dechrau’r dasg, ond wedi gadael yr anghenfil yn ddienw fel petai [6]. Mae’n sôn am y bygythiad mae’r Cymry Cymraeg a lleiafrifoedd eraill yn gwynebu o “gymathu”, o gael “ein llyncu’n llwyr” – ond ein cymathu i beth? I’r “unffurfrwydd dienaid” mae’n siŵr – a heb os, rhywbeth gwag, estronol yw datblygiad sgleiniog cyfalafiaeth [7]. Ond eto, nid yw’n hollol wag o “ddiwylliant” – yn hytrach, mae ganddi ddiwylliant gwag. Prydeindod yw enaid yr unffurfrwydd dienaid, Saesneg yw’r iaith sy’n llyncu’r lleill i’w mudandod. [8]

Wrth gwrs, mae’n bosib gall ynysoedd bach Cymraeg (neu Gymreig-Prydeinig) goroesi yn “ein” dinasoedd yn ystod y broses o foneddigeiddio, wrth i ychydig o grachach fforddio byw yn y tai newydd costus, neu elwa fel landlordiaid ac yn y blaen [9]. Ond nid er lles yr iaith na chwaith y mwyafrif, llai-gefnog o siaradwyr Cymraeg fydd hyn [10][11]. Iaith cymuned yw’r iaith Cymraeg, ac wrth i gymunedau cael eu gwthio i’r ymylon a’i hollti gan foneddigeiddio daw’r iaith dan fygythiad. Iaith hanner-farw yw iaith a siarader o enau rhai gwleidyddion, siwtiau busnes a chyfryngis yn unig. Rhaid gwrthwynebu boneddigeiddio yn drylw felly. Nid ydym yn mynnu i foneddigeiddio derbyn Cymreictod. Mynnwn ddiwedd i foneddigeiddio. Y Gymraeg yn erbyn boneddigeiddio.

Ar y Gymraeg a’r frwydr am y ddinas, gwerth darllen yr erthygl isod (a’r cyfathrebiad fideo Cymraeg gan sgwatwyr sydd ynddi):

Brwydrau gwrth-foneddigeiddio diweddar yn Llundain

Yn olaf, i gwnnu’n calonnau ac i ddysgu tactegau am y brwydrau sydd o’m blaenau, mae’n werth edrych ar y llu o wrthdrawiadau gwrth-foneddigeiddio a thebyg [12] sydd wedi ymddangos yn Llundain yn ddiweddar:

I’r gad!

 

gwahanfuraylesbury
Chwalu gwahanfur Aylesbury oedd yn cau mewn meddiant yr ystâd.

 

 

Nodiadau

1″This is what Cardiff will look like in 10 years“, Wales Online.

2 Tybed a’i gyfeirio at ddyfyniad enwog Benjamin Disraeli mae Owen? (“Two nations; between whom there is no intercourse and no sympathy; who are as ignorant of each other’s habits, thoughts, and feelings, as if they were dwellers in different zones, or inhabitants of different planets … the rich and the poor.”) Ta beth, mae’r trosiad (a’i ddefnydd o’r term “trefedigaeth” ychydig yn hwyrach) yn un diddorol wrth ystyried y cymhlethdodau a’r rhyngblethiadau rhwng dosbarth a chenhedloedd y trafodwn yn hwyrach.

3 Mae disgrifiad Owen o gyfalafiaeth yn “sugno pob diferyn” yn ein hatgoffa am y disgrifiad o “Hydraulic Capitalism” yn “Logistics, Counterlogistics and the Communist Prospect, Endnotes #3” gan Jasper Bernes.

4 Mae hyn yn dwyn i gof ymdrechion Cell Caerdydd Cymdeithas yr Iaith i gysylltu brwydr yr iaith Gymraeg â brwydrau ieithoedd lleiafrifol arall yn y ddinas.

5 Rhaid cofio hanes gwrth-Semitiaeth, lle erlidiwyd Iddewon a ragfarnwyd yn aml i fod yn gyfoethog oll, gan ddileu’r gwirionedd mae dosbarth gweithiol oedd y mwyafrif o Iddewon Ewrop a gan “anghofio” am y cyfoethogion eraill.

Mewn cyd-destun ac ar raddfa wahanol iawn, weithiau gwelwn ragfarn debyg yn ymddangos yn erbyn y Cymry Cymraeg – y cyhuddiad ffals ein bod ni i gyd yn elît cyfoethog! Mae hoywon hefyd wedi dioddef gan ragfarn popiwlaidd tebyg – cyhuddiadau o “bourgeois decadence” ac yn y blaen (gwelwch yr erthygl ar “Hipsterphobia” a rhywedd uchod). Mae’r rhain ‘oll yn esiamplau o bŵer yn bachu ac yn gwyrdroi disgwrs y frwydr ddosbarthiadol at ddibenion adweithiol, gan atgyfnerthu gormesau gwahanol a gan atgyfnerthu gormes y dosbarth gweithiol yn ogystal. Hynny yw, er iddynt honni ymosod ar yr elît a’r cyfoethog, mewn gwirionedd maent yn amddiffyn y cyfoethog ac yn ymosod ar leiafrifoedd gorthrymedig. (Gwelwch Trump neu Farage er enghraifft – yr elît yn honni nad ydynt yn elît ac eu bod nhw yn erbyn yr elît!) Ych a fi.

6 Mae erthygl Morgan Owen yn nodi (ac anarchwaethus yn lled gytuno) “Nid yw cyfalafiaeth yn parchu cymunedau na chenhedloedd nac ieithoedd: bwrir hwynt heibio fel pob rhwystr arall i’r farchnad, oni bai am yr achlysuron hynny lle y gellir eu defnyddio at ddibenion masnachol.” Ond yn y geiriau olaf gwelwn agoriad holl bwysig: pa genhedloedd, a pha ieithoedd, ac at ba ddibenion masnachol? Trwy Brydeindod daeth cyfalaf i reibio Cymru, trwy Brydeindod y allforiwyd – a gorfodwyd – cyfalafiaeth dros rannau helaeth o’r byd. Eto, ni fydd cyfalafiaeth Gymreig na Chymraeg yn atal tranc yr iaith na chwaith yn rhyddhau Cymru.

7 Yn dilyn cysyniad y Karl Marx ifanc o “entfremdung” (“alienation“) defnyddiwn “estronol” fanyn. Roedd defnydd Marx o’r gair yn ddiddorol canys y gwelwyd ac erlidiwyd ef trwy ei oes am fod yn lleiafrif “estron” o dras Iddewig (er iddo gymathu). Yn ei ddull arferol trodd Marx pethe ben i waered fel petai, gan gyhuddo cymdeithas cyfalafiaeth o fod yn estroniedig. Mae cyfalaf yn bŵer estron, diarth, amhersonol, sydd yn estroneiddio‘r gweithiwr oddi wrth gynnyrch ei lafur, oddi wrth ei waith, oddi wrth ei gyd-weithwyr, oddi wrth ei hun ac oddi wrth natur.

8 Onid yw dadl anarchwaethus nawr yr un peth a’r rhai beirniadwyd ychydig yn gynt, un sydd yn beio Saeson cyfoethog am foneddigeiddio? Nac ydi, am sawl rheswm. Yn gyntaf, Prydeindod a Seisnigeiddio, yw’r broblem, ac er bod y rhain yn gysylltiedig i’r Saeson fel cenedl, ac i Saeson fel unigolion, nid ydynt yr un peth. Mae’r gwahaniaeth yn un bwysig. Gall Cymry (gan gynnwys Cymry Cymraeg) hybu Prydeindod a Seisnigeiddio, neu fod yn rhan digon bodlon o broses sydd yn gysylltiedig i’r pethe hyn, fel dadleuwn uchod. Mae hefyd yn bosib i Saeson bradu eu Prydeindod a gwrthwynebu Seisnigeiddio, fel mae sawl wedi ar hyd ein hanes. Yn ail, rhaid deall y perthynas rhwng y Saeson a’r Cymry o fewn hanes ein gwladychiad. Nid lleiafrif (yn yr ystyr meintiol nac ansoddol) erlidiedig yw cenedl y Saeson, na chwaith cydgenedl gydradd, ond cenedl sydd mewn perthynas o ddominyddu’r Cymry. Nid cenedl orthrymedig yw’r Saeson. (Nodwch fanyn y defnydd o’r gair cenedl, nid unigolyn – gwahaniaeth arall tra phwysig.) Mae nifer ohonynt wedi eu gorthrymu, wrth gwrs, o ran dosbarth, rhywedd, ac yn y blaen, ond nid o ran eu cenedligrwydd Saesneg. (O reidrwydd dyma ddarlun syml – nid yw Cymreictod na Seisnigrwydd wastod yn dermau diffiniedig na chwaith yn rhai sydd yn cau allan hunaniaethau cenedlaethol arall.)

Yn sicr rhaid gwrthwynebu cenedlaetholdeb cul, adweithiol, sydd yn beio Saeson (neu Brydeindod) uwchben popeth, gan anwybyddu (ac felly atgyfnerthu) gormes gan y Cymry.

9 Cofiem yr uchelwyr Cymreig a “wnaeth yn dda” o’r Deddfau Uno, gan symud o Gymru i fwyta ger bordydd Saeson mawr yn Llundain.

10 A hyd yn oed pe fydde hi’n llesol i’r iaith Gymraeg, fydde rhaid eu gwrthwynebu gan eu bod yn… foneddigeiddio.

11 ‘Drychwch ar y sefyllfa tai haf yng Nghymru heddiw er enghraifft. Ers dyddiau bri Meibion Glyndŵr mae nawr ychydig mwy o dai haf sy’n berchen i Gymry Cymraeg cyfoethog – rhai sydd wedi “gwneud yn dda”. Eistedda‘r rhain wrth ymyl y gweddill sy’n berchen i Saeson cyfoethog. Mae’r tai haf Cymreig a Chymraeg hyn yn dal i niweidio‘r cymunedau brodorol Cymreig a’r iaith Gymraeg, yn yr un modd ag y mae’r tai haf Saesneg. Nid yw’r datblygiad hwn yn golygu bod y frwydr ddosbarthiadol a diwylliannol yn erbyn tai haf wedi’u troi yn un dosbarthiadol yn unig felly. Yn hytrach, mae tai haf sy’n bia i Gymry Cymraeg yn wedd newydd i’r Seisnigeiddio. Mae gormes yn gymhleth, yn esblygu, ac yn rhyngblethol.

12 Wrth gwrs, mae’n bosib cysylltu sawl math o frwydr arall i’r brwydr eang yn erbyn boneddigeiddio (nid yw anfodlonrwydd na gwrthdystiadau terfysglyd yn codi prisiau tai!), ond cyfyngwn y dewis fanyn.

13 Rhannau o ddisgwrs Class War a sbardunodd feirniadaethau pwysig yn erthyglau uchod. Er gwaethaf hyn, maent wedi frwydro’n gyson yn erbyn boneddigeiddio ac ni ddylid diystyru hyn.

Beth yw “intersectionality” yn Gymraeg?

cynheidre
Meddiant Glofa Cynheidre yn ystod Streic y Glowyr gan grwpiau cefnogi menywod lleol

Gormes

Ma sawl fath o ormes yn y byd mawr. Ac ma sawl fath o ormes yng Ngwalia fach. Tenantiaid yn cal eu bwrw allan o’u cartrefu, ffoaduriaid yn cal eu carcharu. Tranc ein hiaith.

Gair eang yw gormes. Ond ma hefyd sawl enw i’r mathau cyffredinol o ormes. Hiliaeth; patriarchaeth; y system ddosbarth (a chyfalafiaeth); gorthrwm pobl anabl (“ableism“); dominyddu anifeiliaid arall; strwa’r amgylchedd – dyma mond rhai ohonynt.

Nid Noson Lawen o bell ffordd. Ond ma wrth gwrs sawl frwydr yn erbyn gormes ‘fyd. Cawn wrthsefyll troadau allan, gwrthwynebu’r “UKBA”, brwydr yr iaith. Cawn gwrth-hiliaeth, gwrth-gyfalafiaeth, ffeminyddiaeth.

Intersectionality

Ystyr y term Saesneg “intersectionality” yw bod y mathau gwahanol o ormes, dominyddu a gwahaniaethu yn ymgroesi ei gilydd. Maent yn intersecto. Nid ydynt yn cwbl annibynnol o’i gilydd na chwaith yn cau ei gilydd allan fel petai. Mae menyw Ddu yn cael profiad o rywiaeth (“sexism“) ac o hiliaeth. Ond nid yn unig profi’r ddwy ormes arwahan wnaiff hi, ond profi’r un wedi plethu trwy’r llall fel petai – hiliaeth rywiaethol a rhywiaeth hiliol. Bathodd Kimberlé Williams Crenshaw y term intersectionality er mwyn ddadansoddi a mynnu newid i brofiadau menywod Du. Yn ei phapur academaidd esboniai “…gan fod y profiad intersectional yn fwy na swm hiliaeth a rhywiaeth, dydi dadansoddiad nad yw’n cyfrifo am intersectionality methu gafaelyn fodlonus a’r modd penodol darostyngir menywod Du.”[1] Ers anerchiad Crenshaw yn 1989, defnyddir y term i ddadansoddi (a brwydro yn erbyn!) groes-toriad sawl fath o ormes.

Nid am brofiadau unigolion yn unig y defnyddir y gair intersectional, ond hefyd wrth siarad am y systemau neu’r strwythurau sydd yn gormesu a’r ffyrdd maent yn rhyngblethu a chyfuno. Ys wetos bell hooks: “Patriarchaeth gyfalafol gwyn-oruchafol imperialaidd”.[2][3]

Gwelir gwreiddiau’r term intersectionality yn natganiad y “Combahee River Collective” yn 1974. Datganant fod “y prif systemau o ormes yn gydgloadol [“interlocking“]. Cyfuniad y gorthrymderau hyn sy’n creu cyflyrau ein bywydau.”[4][5] Dyma oedd cyfundeb o ffeminyddion lesbiaidd Du, a’u dadansoddiad yn ynghlwm i’w brwydr yn erbyn gormes ar sail hîl, rhywedd (“gender“), rhywioldeb (“sexuality“) a dosbarth. Fel Crenshaw, ysgrifennant o’u hunaniaeth fel Americanesau-Affricanaidd. Siaradant am “simultaneity” gormes (ei “chyd-ddigwyddiad”), rhagflaenydd i intersectionality Crenshaw. Mynnant beidio uwchraddio neu ddarostwng un fath o ormes i fath arall. Ni chredant, yn wahanol i nifer o’r ffeminyddion gwyn yr oeddent yn beirniadu, mai rhywedd oedd y gormes “allweddol”, “bwysicaf”.

Nid Crenshaw na’r Combahee River Collective oedd y cyntaf i siarad am gyfuniad sawl fath o ormes wrth gwrs. Mae pobl eisoes wedi anerchu yn erbyn – ac ymladd yn erbyn – gormes cyfunol. Ond nhw oedd ymysg y cyntaf i ddechrau rhoi termau penodol i’r cyflwr hwn. Wrth ddefnyddio intersectionality fel arf yn erbyn gormes rhaid parchu gwreiddiau’r gair ym mrwydrau menywod Du.

combahee-river-collective
Aelodau o’r Combahee River Collective yn protestio yn erbyn ymosodiadau rhywiol a llofruddiaeth 12 menyw Du yn ardal Boston, 1979.

Intersectionality a Chymru

“Rhan annatod o ymgyrchoedd y Gymdeithas [yr Iaith Gymraeg] yw ymladd yn erbyn y drefn Brydeinig gan gynnwys y drefn gyfalafol sydd wedi arwain at leihad yn nifer y siaradwyr Cymraeg ac wedi dinistrio cymaint o gymunedau Cymraeg eu hiaith … Dyna pam roedd cefnogaeth y CYIG i lowyr Cymru yn ystrod eu streic yn rhywbeth mor naturiol a hawdd i’w rhoi.”

Y Grym Di-Drais, Nodion Ffred Ffransis, 1986

“Gall ffeminyddiaeth Gymreig newydd … fod yn gymorth nid yn unig wrth adeiladu Cymru lai rhywiaethus ond hefyd Cymru sydd â mwy o ryddid rhag effeithiau hirdymor gwladychu diwylliannol.”

Finding a voice in two tongues: gender and colonization (yn Our Sister’s Land), Jane Aaron, 1994 [6]

Arf gref yw intersectionality wrth geisio chwalu gormes yng Nghymru heddiw. Mae tranc yr iaith ynghlwm i Brydeindod a chyfalafiaeth, fel noda Ffred Ffransis uchod. Roedd streic y glowyr (1984-5), ymdrech mawr yn erbyn cyfalaf, hefyd yn adeg fawr i’r frwydr ffeminyddol (fel mae’r llun uchod yn tystio). Mae Jane Aaron yn ei thestun yn dangos bod hanes ein patriarchaeth ynghlwm i wladychu Brad y Llyfrau Gleision. Mae gobeithion gwrth-batriarchaidd yn wrth-wladychol felly.

Yn aml ddathlir y ffaith bod brwydr yn intersectional. Mae cwffio gormes cydblethiedig heb os yn rhywbeth i ddathlu. Ond mae rhyngblethiad gormes yn rhywbeth anodd a rhwystredig, yn ein bywydau ac yn ystod ein brwydrau. Ac wrth gydnabod bod sawl math o ormes yn y byd, a’u bod nhw mewn perthynas cymhleth gyda’i gilydd, rhaid sylweddoli bod hi’n bosib i grŵp sydd yn honni eu bod yn ymladd math benodol o ormes ail-greu math arall. Dyma oedd sbardun y Combahee River Collective: eu bod yn bosib i ffeminyddion (a oedd yn wyn a dosbarth canol) fod yn hiliol a gwrth-ddosbarth gweithiol. Dyma gymhlethdod ein byd. Cawn gwrth-gyfalafwyr batriarchaidd, cawn ffeminyddion trawsffobaidd, ac yn y blaen. Siwd ma menyw yn ymwneud ag undeb llafur sydd â thueddiadau patriarchaidd felly? Siwd ma menyw-draws yn ymwneud â grŵp ffeminyddol sydd ag aelodau trawsffobaidd? Gormod o weithie ma rhaid ymladd y frwydr “tu fewn” i’r frwydr fel petai, cwffio sawl fwystfil gormesol heb ysbaid.

paulrobesonproudvalley
David Goliath, cymeriad Paul Robeson, yn ymateb i hiliaeth rhai o’i gyd-glowyr yn y ffilm “Proud Valley” (1940). [7]

Fel man ymadael mae intersectionality yn cwnnu sawl cwestiwn strategol anodd felly.

Pryd dylwn ni ymdrefnu arwahan (er enghraifft, grŵp i bobl traws yn unig) neu ar y cyd? Os ffocysir ar un frwydr benodol, siwd ma gwneud hyn heb anwybyddu ac ail-greu gorthrymderau gwahanol? Beth yw rôl person nad yw’n dioddef, neu sy’n rhan o achosi, y gormes dan gwestiwn (rôl dynion syth ac untu (“cis“) wrth chwalu patriarchaeth er enghraifft)?

Siwd i frwydro dros yr iaith heb gymathu i gomersialeiddio cyfalafiaeth a buddion y crachach parchus? Siwd i ddelio a thueddiad hanesyddol y mudiad llafur i Seisnigeiddio yng Nghymru? Siwd i ddatblethu Cymreictod a goruchafiaeth-wen? Siwd i chwalu patriarchaeth Gymreig a chwalu ein gwladychiad gan Loegr?

Intersectionality yw dechreuad, nid diweddglo, brwydr fawr a chymhleth.

Intersectionality yn Gymraeg

Mae’n hen bryd ceisio cyfieithiad, neu fathu gair tebyg newydd, am intersectionality.

Cynnig anarchwaethus yw “rhyngblethu”.

Mae sawl ormes yn plethu, yn ymnyddu, ac yn ffurfio hen anghenfil newydd. Mae’n bosib dilyn llinyn un ormes, ond yn rhywle mae’n dechre gwau, yn igam-ogam, yn drefnus fanyn ac yn gymhleth ac anniben fan arall, gan glymu â sawl llinyn arall i greu gorthrwm ein byd, “cyflwr ein bywydau”.

Cadwyn megis cwlwm Celtaidd yw gormes ein gwlad – rhaid ei datblethu’n ara deg, a’i dorri’n reit gloi.

Darllen Pellach

Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

Atodiad: Gormes neu Ecsbloetio

Wrth i’r Combahee River Collective ymdrin â chymhlethdod gormes mi roedd y ffeminyddion “Autonomia” (awtonomaidd neu “autonomist“) a’r mudiad “Cyflogau am Waith-Tŷ” (“Wages for Housework“) yn ymdrin â chymhlethdod ecsbloetio. I siarad yn fras, ddatblygodd theori’r cyntaf trwy feirniadaeth o’r mudiad ffeminyddol (a welant yn cynrychioli buddion menywod gwyn, syth a dosbarth-canol), lle ddatblygodd theori’r ail trwy feirniadaeth o fudiad y gweithwyr a mudiadau gwrth-gyfalafol (a welant yn cynrychioli buddion gweithwyr gwrywaidd).

Anodd yw rhannu’r ddau gysyniad – math o ormes yw ecsbloetio mewn ffordd, eto mae ecsbloetio yn dibynnu ar ormes yn ogystal. Ond pwyslais ecsbloetio fan yma yw meddiant llafur – bod cynnyrch a gwerth gwaith unigolyn, neu grŵp o unigolion (y gweithwyr), yn cael ei fachu oddi wrthynt er budd unigolyn neu grŵp arall (y cyfalafwyr – y meistri a’r perchnogion), neu at ryw bwrpas arall (cyfalaf). Pwyslais y ffeminyddion awtonomaidd, ac eraill, megis Angela Davies a Selma James oedd ecsbloetio gwaith menywod dosbarth gweithiol (gan gynnwys gwaith di-dâl yn y cartref) gan ddynion a chyfalafiaeth. Ar drywydd tebyg, mae nifer yn y traddodiad radical Du – fel W. E. B. Du Bois, C. L. R. James, Selma James ac Angela Davies unwaith eto, wedi pwysleisio ecsbloetio llafur pobl Du (o gaethwasiaeth i garchardai).

Cynt roedd y rhan helaeth o anarchyddion a Marcswyr traddodiadol ac Ewropeaidd wedi uwchraddio dosbarth a’r frwydr rhwng llafur (gwrywaidd, cyflogedig) a chyfalaf fel y categorïau pwysicaf. Mi wnaeth y theorïau a’r brwydrau newydd hyn pwysleisio rhan hanfodol a chanolig gorthrwm menywod a phobl Du i weithrediad cyfalafiaeth a bodolaeth dosbarth. Nid gweddillion oes cyn cyfalafiaeth, na chwaith gormes eilradd a fydd yn diflannu “ar ôl” y chwyldro gwrth-gyfalafol yw hiliaeth a phatriarchaeth, ond elfen hanfodol o ecsbloetio cyfalafiaeth a’r frwydr yn ei herbyn.

Enghreifftiau da (er weddol ddwys) o theori diweddarach o’r ongl “materiaethol” hon yw:

Nifer o’r testunau yn y LIES Journal

Y pennawdau ar hîl a rhywedd yn Endnotes #3

Caliban and the Witch Silvia” Silvia Frederici

Nodiadau

1 “Because the intersectional experience is greater than the sum of racism and sexism, any analysis that does not take intersectionality into account cannot sufficiently address the particular manner in which Black women are subordinated.” “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

2Imperialist white supremacist capitalist patriarchy”. Ma bell hooks yn esbonio’r brawddeg (heb yr “imperialist”) yn y fideo Cultural Criticism & Transformation, bell hooks

3 Kyriarchy” yw’r enw mae rhai, yn dilyn Elisabeth Schüssler Fiorenza yn 1992, yn rhoi am system cyfuniadol o ormes.

4The most general statement of our politics at the present time would be that we are actively committed to struggling against racial, sexual, heterosexual, and class oppression, and see as our particular task the development of integrated analysis and practice based upon the fact that the major systems of oppression are interlocking. The synthesis of these oppressions creates the conditions of our lives.” “The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

5 Nid barnau rhagfarnllyd a ddigwyddir nawr ac yn y man yw gormes i Crenshaw na’r Combahee River Collective. Maent yn pwysleisio mae rhywbeth beunyddiol a phersonol, yw gormes, ond hefyd rhywbeth strwythurol. Nid opiniwn unigolyn hiliol mewn gwagle yw hiliaeth er enghraifft, ond system bwer sydd yn cynnwys unigolion hiliol argyhoeddedig ond hefyd hanes strwythurol goruchafiaeth wen, o gaethwasiaeth i’r system garchardai. Mae Andrea Smith yn pwysleisio’r pwynt bwysig hyn (ymysg trafod sawl peth arall) yn ei thestun “The Problem with “Privilege”“:

“That is, the undoing of privilege occurs not by individuals confessing their privileges or trying to think themselves into a new subject position, but through the creation of collective structures that dismantle the systems that enable these privileges”

6 “A new Welsh feminism, following a parallel route, may not only aid in the construction of a less sexist Wales but also of one more free from the long-term effects of cultural colonization.”

7 Fe wetodd Robeson am Gymru mai yno ddeallodd “am y tro cyntaf brwydrau [dosbarth gweithiol] pobl gwyn  a Du llaw yn llaw – pan es i lawr glofa yng Nghwm Rhondda, a byw yn eu mysg nhw”. Welsh miners’ hero Paul Robeson’s life to be turned into a film by 12 Years a Slave director, Wales Online.

Wyddoch chi am gynigion eraill am intersectionality yn Gymraeg, neu oes gyda chi cynnig eich hun?

Baich Cymreictod

Mae traddodiadau’r cenedlaethau meirw ‘oll yn pwyso fel hunllef ar amynedd y byw.

Deunawfed Brumaire Louis Napoleon, Karl Marx [1]

Nid cenedlaetholdeb gorfoleddus yw cenedlaetholdeb Cymreig. Nid yn aml, ta beth. ‘Drychwch ar Brydeindod, a’i falchder dathliadol, goruchafol. Ei bleser. Cyfri ein cleisiau wnawn ni’r Cymry, gan weithiau ymfalchïo yn yr ambell bwyth y talwn yn ôl. Ma ganddyn nhw Jiwbilî, ma gennym ni Cilmeri. Pan ddaw gorfoledd i’n genau, dan gysgod ein gwladychiad yw gan amlaf. “Er gwaetha pawb a phopeth”.

jubilee

Nid fod cenfigen. Gobeithiwn, ta beth. Pa fath beth fydde Cymreictod pe fyddai wedi cyflawni mawr gampau gormesol fel Prydeindod? Mae gennym ein campau bychan wrth gwrs. Y caethfeistri Cymreig, y gweinyddwyr yn yr ymerodraeth… David Lloyd ffycin George. Cerddwn llaw yn llaw a’r Saeson gormod o weithie, fel aelod ufudd o’r teulu Prydeinig. Neu weithie cerddwn allan ar liwt ein hun, ar antur fach ormesol. Pogrom gwrth-Semitaidd Gwalia neu wladychu Patagonia. Ma digon yn fodlon anghofio ein gweithredoedd cywilyddgar, neu ei ail-lywio, neu hyd yn oed eu dathlu[2]. ‘Doeddwn ni fyth fel nhw’. Ha.

Diffinia rhai cenedlaetholdeb yn ôl ryw falchder hawdd. Neu wladgarwch yn ôl ryw gariad syml. Nid ydynt yn genedlaetholiaid Cymreig felly – neu nid rhai fel nyni ta beth. Balchder Cymry? Ma digon o siom gan y Cymry. Y siom o ddioddef gwawd y Saeson tan i ni adael ein hiaith, golli ein hyder. Ond hefyd y siom o ormesu eraill yn debyg, ar ôl i ni ei derbyn ein hun. Ond nid yw’r siom yn un ellid taflu ffwrdd, gan honni nad yw’n perthyn i ni, gan ein bod yn di-genedl nawr. Na, Cymry yr ydym, Cymry yr ydym o’i herwydd. Ac os siaradwn am falchder felly, dyma falchder gwrth-geidwadol. Balchder dros frwydro yn erbyn a thu hwnt i’r hyn da ni fod i fod. Os oes gennym wladgarwch, dyma gariad gymhleth. Nid cariad pur yr hen ganeuon hetero. Ond cariad at rywbeth da ni’n eu casáu (ar adegau, neu wastod)[3]. Sy’n llawn cach, ond eto, sy’n llawn ohonom ni, sy’n perthyn. Cenedlaetholdeb yw mynnu sôn am ein cenedl, mynnu bod yn genedl, er gwaetha pawb a phopeth ac er gwaetha ni ein hun.

Nid wyt ond hunllef yn dy wlad dy hun

“Cymru”, Ysgubau’r Awen, Gwenallt

Yr anallu i ddianc ein cenedl, i ddianc ein Cymreictod, yw adlais mawr ein llên fodern. Y cadwyni megis clwm Celtaidd amdanom ni. Mae’r crafangau’n dirdynnu ein bron ac yn y blaen. Mae’r Cymro sy’n gatael am Lundain i fod yn Dori rhonc dal dan hunllef nosweithu ola leuad ei bentre bach! Balchder yw cenedlaetholdeb Prydeinig. Baich yw cenedlaetholdeb Cymreig.

Beth i wneud a’r baich hwn? Siwd i’w cario? Ei lusgo mlan tan ddydd y farn? Ei ymgorffori yn sefydliadau diddiwedd? Daw’r baich i ben mewn dwy ffordd. Pe lwyddwyd i ladd y Gymraeg, pe ddaw’r genedl yn farw, gan adael mond ysbryd megis Cymbria. Ynteu pan ddaw Gymru’n Rhydd.

Ni ellid seilio rhyddid ar orthrwm eraill. I Gymru dod yn rhydd, rhaid gwrthdroi gorthrwm y byd yr ydym yn rhan ohono. Wrth i system drefedigaethol y gorllewin a’r oruchafiaeth gwyn y mae’r Gymry gwyn yn gomplisit ynddi barhau, parhau bydd y baich. Nid Cymru rydd fydd Cymry patriarchaidd chwaith[4], na Chymru ag ecsbloetiwyd gan gyfalaf, pe bai hi’n gyfalaf tramor neu gyfalaf Cymreig. Wrth i drones cal eu creu yma a ffoaduriaid cal eu herlid, ni fu Gymru’n Rhydd. Ma rhyddid Cymru ynghlwm â rhyddid eraill[5]. Dyma wirionedd ein dihareb “first to be colonised, last to be free“.

Trwy frwydro dros ein rhyddid a rhyddid eraill, trwy ofalu am ein gilydd a thrwy unoliaeth radical, trown y baich yn ysgafnach. Pwyso llai wna traddodiadau’r meirw wrth iddynt gal byw rhywfaint eto. Tewi gwna’r hunllef, a chawn freuddwydio chydig bach.

Nodiadau

1 Der 18te Brumaire des Louis Napoleon. Cyfieithwn o’r Saesneg. “The tradition of all dead generations weighs like a nightmare on the brains of the living.” https://www.marxists.org/archive/marx/works/1852/18th-brumaire/ch01.htm

2 Drychwch ar farn boblogaidd y Cymry Cymraeg at wladychu Patagonia (a’r anwybyddu llwyr o’r ffaith mai tir pobl gynhenid oedd yng nghynt), neu gynhwysiad farddoniaeth hiliol yn ein “Hoff Gerddi” .

3 “Ei charu’r wyf yn chwerw hefyd, / A’i chasáu’n serchus o hyd.” (“Cymru”, Alan Llwyd).

4 Nid dyn ysgrifennodd yr uchod, ond siomedig yw’r ffaith mai dynion a ddyfynnwyd ‘oll.

5 “Mae fy rhyddid yn dibynnu ar ryddid eraill”, Mikhail Bakunin, yn sawl destun. (Er iddo draethu hyn, gwarthus oedd gwrth-Semitiaeth Bakunin.)

Amddiffynna dy hun a’th mêts ar-lein! (Rhan 1)

Pam?

Mae gwladwriaethau, gorfforaethau a chachwrs arall[1] yn cadw golwg, yn recordio ac yn prosesu’r hyn da ni’n neud ar-lein.

Dydi’r fath sbïo ddim yn newydd – nid i drigolion ein hynys o leiaf. Ers dechreuad y Post Brenhinol darllenwyd llythyrau pobl![2] Yng Nghymru ma digon o hanes diweddar o hacio ffoniau, pe bai hyn yn Streic y Glowyr[3] neu giosg Talysarn.

Ond ma gwyliadwriaeth (“surveillance“) wedi esblygu’n aruthrol ers yr 80au. Y gwahaniaeth nawr yw bod gan y cachwrs systemau pwerus, cyfrifiaduron ar ben cyfrifiaduron, sydd yn darllen ac yn gwrando yn awtomatig. Sdim angen plismon yn gwrando’n bersonol ar ddiwedd un lein benodol, neu yn sgrolio ac yn palu trwy bostiai facebook. Ma prosesau cyfrifiadurol yn gwneud hyn ar lefel anferth ac ar raddfa reit gloi, ac yn sortio trwy’r data a gasglwyd gydag algorithmau a rhaglennu cymhleth. Wrth gwrs, ma dal torf o decnocratiaid sydd yn gofalu am y peiriannau ma, yn eu gwellhau ac yn darllen y data ar yr ochr arall.[4] Yn hytrach na’r llywodraeth yn darllen ychydig o lythyrau a ddrwgdybiwyd ganddynt yn barod, maent yn gallu darllen e-byst pawb a phrosesu’r holl ddata, gan eu trefnu i gategorïau gwahanol.

A nawr ein bod yn byw yn yr “oes ddigidol” (lle da ni’n dewis neu lle gawn ein gwthio i fyw ar-lein) ma llwyth o ddata amdanom ni ar-lein ac ar servers ac archifau. Dyma lwyth symbolaidd o’n bywydau sydd yn berchen i sefydliadau. Data am ein lleoliad presennol, ein cylchoedd o ffrindiau, ein gweithgareddau, ein gobeithion a’n hofnau, siâp ein hwynebau… Ail-fwydwyd y data i mewn i raglennu pellach, er mwyn mapio “rhwydweithiau” eang rhwng unigolion er enghraifft, neu geisio deall teimladau poblogaeth ar raddfa anferth a rhagweld protestiadau.[5]

Ynghlwm â’r data hyn mae pŵer – i reoli, i werthu, i greu elw, i rwystro anghydfod.[6] Ni ddylwn nhw gael y pŵer hwn: rhaid i ni ei chwalu. Er mwyn newid y byd hunllefus hwn, er mwyn atal y cachwrs rhag sbïo ar bob dim da ni’n neud, er mwyn goroesi, rhaid i ni amddiffyn ein hun a’n mêts ni ar-lein.

gchq
“Government Communication Headquaters” (Cymraeg: PCBW, Pencladys Cachwrs Busneslyd y Wladwriaeth.)

Sut?

Er bod llywodraethau a chorfforaethau yn gwario llwyth o arian er mwyn sbïo arnom, mae ychydig o bobl a grwpiau radical (yn aml di-dâl) wedi llwyddo’n aruthrol i’w osgoi, chwalu ac yn aml ymladd nol. Mae’r radicaliaid hyn wedi datblygu teclunau, systemau a thactegau er mwyn osgoi gwyliadwriaeth ac aros yn saff. Oherwydd eu hymdrechion ma nifer o raglennu sydd yn rhad ac am ddim, yn hawdd i’w defnyddio, wedi eu darlunio mewn modd gwrth-hierarchaidd, ac y gallwn ymddiried ynddynt![7]

Sut…yn union?

Yn ein cofnod nesaf cyflwynwn raglennu a thactegau a ellid defnyddio er mwyn amddiffyn ein hun yn erbyn y cachwrs. Mae’r rhaglennu ‘oll yn rhad ac am ddim. Maent hefyd yn hawdd defnyddio. Byddwn yn sôn yn gloi am https://, Tor Browser, Riseup, amgryptio a chamau pellach (fel Tails). Blasus iawn.

 

Nodiadau

1 Camdrinwyr patriarchaidd a grwpiau ffasgaidd yw dou o’r enghreifftiau arall mwyaf. Maent yn gweithredu yn wahanol iawn i sefydliadau gwladwriaethol a chorfforaethol. Mae nifer o’r un tactegau a chyflwynir yn ein cofnod nesa gallu amddiffyn yn eu herbyn, ond (yn enwedig o ran camdrinwyr patriarchaidd) mae’n dibynnu yn fawr iawn ar y cyd-destun. Mae gweithwyr ryw er enghraifft yn wynebu bygythiadau gwahannol, ac felly angen tactegau gwahannol ar-lein. Peth ddarllen pellach: https://gendersec.tacticaltech.org/wiki/index.php/Complete_manual , https://tech.safehubcollective.org/cybersecurity/

2 Mae’n bosib gweud mai “Swyddfa Gudd” adeg yr 17eg Ganrif yw olynydd GCHQ heddiw.

3 Gwêl y pamffled “Come and wet this truncheon“, (1986) https://libcom.org/library/come-and-wet-this-truncheon-dave-douglass er enghraifft (nodyn cynnwys: dyma bamffled sydd yn ymwneud â greulondeb yr heddlu gall fod yn anodd i rai darllen).

4 Er, yn gynyddol ma systemau awtomatig sydd yn gweithredu’n annibynnol, o’r data a chasglwyd hyd at y ddedfryd farwolaeth. Mae’r system “SKYNET” https://en.wikipedia.org/wiki/SKYNET_%28surveillance_program%29 er enghraifft yn casglu data ar leoliadau ffonau symudol a newidiadau SIM, yn eu prosesu trwy algorithmau tebygolrwydd ac yna yn gyrru droniau peiriannol i fomio bodau dynol, heb fod rhaid i unrhywun gwasgu run botwn.

5 “TEMPORA”, “CrowdControl”, “MUSCULAR”, “Tartan”, “SOCMINT”… dyma mond ychydig o’r rhaglennu a phrosiectau llywodraethol tuag at y dibenion hyn.

6 Ar wefan megis Facebook ma’r ddwy elfen yma – disgyblu a chreu elw, y wladwriaeth a chyfalaf, wedi clymu’n un. Ma’r holl ddata o lun a uwchlwythwyd yn berchen i Facebook ac ar gael i’r llywodraeth (y llun eu hun, manylion y llun a’r holl metadata sydd wedi cuddio tu fewn i’r ffeil). Caiff luniau personol er enghraifft eu gwerthu mlan gan Facebook i gwmnïau hysbysebu, heb i’r bobl ynddynt a’r bobl a dynnodd y llun byth wybod. Yn ogystal, caiff wynebau’r llun eu prosesu, a’r data eu storio gan y llywodraeth er mwyn eu hadnabod yn y dyfodol (yn lluniau eraill o brotest, e.e.).

7 Gan fod côdiau nifer o’r rhaglennu hyn ar gael yn agored, mae’n bosib i unrhywun a phrofiad cyfrifiadurol gweld yn union sut mae’r rhaglen yn gweithio (a chydweithio a helpu eu gwellhau pe mynnant!). Mae’n bosib ymddiried felly bod y rhaglen yn onest, a heb ei greu gan elfennau llywodraethol yn gyfrinachol a heb “drysau cefn”. https://en.wikipedia.org/wiki/Free_and_open-source_software

nyni

yw’r rhith sy’n cythryblu’r crach.

Croeso i anarchwaethus, blog newydd dros anarchiaeth Gymreig a Chymraeg anarchaidd!

Ceir yma malu cachu ar newyddion amgen, ddigwyddiadau radical, hanesion afreolus, anerchiadau anfodlon, dactegau tanbaid, (gwrth)ddiwylliant stwrllyd, a rwtsh tebyg.

 

anarch-

Ma sawl ateb i’r cwestiwn: “beth yw anarchiaeth?”. Ma hefyd digon o anghytundeb, yn enwedig rhwng anarchyddion! Gwraidd y gair yw cal gwared a’r meistri (“no masters!“). Ma gan Gymru llawer gormod o’r meistri ma. Heddlu a hiliaeth, bosys a beiliffs, Prydeindod a phatriarchwyr, landlordiaid, ffasgiaeth… Ma’n hen bryd cal gwared ohonynt!

Rhaid cymryd safiad radical yn erbyn y cachwrs a’r cach ma ac yn erbyn y systemau sydd yn eu creu a’u hail greu. Dyna ma nifer yn neud yn barod bob dydd, pe baent yn galw eu hun yn “anarchyddion” ai beidio – yn cwffio gormes, ddisgyblu, hierarchaeth ac ecsbloetio. Nid Cymry distaw ydym. Paid ag aros: sdim mynedd nawr. Ma’r gwynt yn rhuo!

Cymru Rydd

Fel anarchyddion Cymreig dros y Gymraeg, gwrthwynebwn lofruddiaeth ein hiaith gan Seisnigeiddio. Gwrthwynebwn wladychiad Cymru gan Loegr a Phrydeindod, gwladychiad sydd yn rhan annatod o lofruddiaeth yr iaith. Fel Cymry anarchaidd, raid gwrthwynebu’r wladwriaeth, gyfalafiaeth a sefydliadau hierarchaidd er mwyn wneud hyn. Nid oes modd brwydro dros yr iaith trwy ail-greu’r systemau sydd yn ei lladd.

Rhaid gwrthsefyll gormes trwy wrthsefyll Seisnigeiddio; rhaid gwrthsefyll Seisnigeiddio trwy wrthsefyll gormes. Nid oes llywodraeth yng Nghymru Rydd!

anarchwaethus

 

mae gan anarchwaethus sawl geg

A dydyn nhw ddim yn gytuno ar bopeth! Os hoffech gyfrannu erthygl, gelf neu rywbeth tebyg, gyfrannu i’r prosiect mewn rhyw ffordd arall neu jest clepran, cysylltwch â ni.