“Lladd y Gwryw Gormesol er mwyn y Gymru Chwyldroadol”

Darn gan Elliw Jones sy’n dwyn ysbrydoliaeth o’r chwyldro yn Rojava, gan alw am newid syfrdanol i’n mudiadau yng Nghymru. // Piece by Elliw Jones drawing inspiration from the Rojava revolution and calling for foundational changes to our movements in Wales. English below.

Lladd y Gwryw Gormesol er mwyn y Gymru Chwyldroadol

Ceir offerynnau o fewn y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd gyda’r posibilrwydd o roi diwedd ar atgynhyrchu gormes yn ein grwpiau.

12345

Sut mae modd inni strwythuro ein grwpiau, gan ymladd dros gymdeithas gyfartal, heb barhau â’r systemau gormesol rydyn ni ein hunain yn gynhyrch ohonynt? Mae byw mewn byd goruchafiaethol gwyn, hynod unigolyddol a phatriarchaidd yn golygu, hyd yn oed wrth i ni alw ein hunain yn ffeministiaid, yn wrth-hiliol ac yn gynghreiriaid i bawb sy’n dioddef rhaib cyfalafiaeth, bod byw a bod y pethau yma yn fater arall yn llwyr.

Ar ôl degawd a mwy o ymwneud â mudiadau cymdeithasol yng Nghymru, gwrth-lymder, gwrth-ffasgaeth, mudiad yr iaith Gymraeg, gwrth-filitariaeth ac ati – y thema sy’n codi dro ar ôl tro yw bod pobl yn ei chael hi’n anodd iawn osgoi bod yr hyn yr ydym wedi cael ein meithrin i fod yn y byd hwn. Heb sylweddoli hynny, mae ymddygiad rhywiaethol, dosbarthaidd ac ablaidd yn rhemp – a dyma fy union brofiadau.

Ar ôl dechrau anobeithio am y ffordd y mae pobl yn trin eu gilydd, des i ar draws syniadau Abdullah Ocalan. Nid yn unig y mae ei syniadau o Gydffederaliaeth Ddemocrataidd yn cynnig llwybr i annibyniaeth radical rhag cyfalafiaeth a’r wladwriaeth, ond gallai’r teclynau a ddatblygwyd gan y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd ein hachub, hyd yn oed, rhag y gelyn mwyaf peryglus yn y chwyldro yng Nghymru – ni ein hunain.

Jineolojî – gwyddoniaeth menywod a bywyd (a jin yn golygu y ddau beth- menywod a bywyd) yw cysyniad Öcalan o ddull o wyddoniaeth, yn wahanol i’r dull gwyddonol positifaidd traddodiadol. Mae Öcalan yn cynnig mai crefyddau monotheistig, cyfalafiaeth a’r genedl-wladwriaeth yw tri gwreiddyn gormes menywod.

Mae rhyddfreinio menywod mor ganolog i’r Mudiad Rhyddid Cwrdaidd oherwydd, yn ôl theori Öcalan, dyma’r gormes gwreiddiol, yr un cyntaf a adeiladwyd arni gan bob un arall, a rhaid mynd i’r afael ag ef yn ein hunain yn gyntaf, os ydym am gyflawni chwyldro;

“Yn ystod y cyfnod Neolithig crëwyd trefn gymdeithasol gymunedol gyflawn, a elwir yn “sosialaeth gyntefig “, o amgylch menywod … Y drefn hirhoedlog hwn a luniodd ymwybyddiaeth gymdeithasol gyfunol dynoliaeth; a’n dyhead diddiwedd yw adennill ac anfarwoli’r drefn gymdeithasol hon o gydraddoldeb a rhyddid a arweiniodd at ein cysyniadu o baradwys.” Abdullah Öcalan

Defnyddir offer a strwythurau democratiaeth uniongyrchol yn y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd i ymladd patriarchaeth yn ein hunain a “lladd y gwryw gormesol (ynom ni)”. Mae’r rhain yn gyfres soffistigedig o ddulliau i symud tuag at pracsis chwyldroadol go iawn, a byddaf yn amlinellu ychydig o’r dulliau hyn yn yr erthygl hon.

Y mecanwaith cyntaf yw strwythurau benywaidd cyfochrog. Er mwyn sicrhau nad yw strwythurau tra-arglwyddiaethol patriarchaidd yn cael eu hefelychu yn y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd nac mewn cymdeithas yn gyffredinol – ar gyfer pob “strwythur” cymysg mae strwythur menywod cyfochrog wedi’i gyfansoddi o’r holl ferched sy’n cymryd rhan yn y strwythur cymysg. Yma mae gan ferched le i drafod a dwyn y dynion i gyfrif a dod benben a rhywiaeth ac ymddygiad patriarchaidd yn ein mudiadau. Mae gan y strwythurau menywod hyn y pŵer i roi feto ar benderfyniadau a wneir yn y strwythur cymysg.

Mae hyn yn berthnasol i’r strwythurau milwrol, i strwythurau ymgyrchu fel Fundiad y Menywod yn y diaspora yn Ewrop, a hefyd yn strwythurau hunan-weinyddiaeth y cymdeithasau yn Bakur a Rojava. O redeg ysgol i gasglu’r sbwriel neu benderfynu sut mae diwydiant lleol yn cael ei redeg, mae gan strwythurau y hunan-weinyddiaeth fudiad menywod cyfochrog, i gadw golwg ar ei gonestrwydd chwyldroadol.

Yr ail offeryn a ddefnyddir yn y mudiad cymysg a benywaidd yw Tekmîl. Dyma’r broses o feirniadaeth adeiladol a hunanfeirniadaeth. Gall derbyn beirniadaeth fod yn anodd iawn, yn enwedig i ni a fagwyd yn yr oes neoliberal hon o unigolyddiaeth, ond mae’n hanfodol i unrhyw mudiad iach ddelio â’n gwrthdaro ac i’n helpu i ddatblygu’n bobl a chwyldroadwyr gwell (gallai deimlo’n chwithig i ddefnyddio’r gair chwyldroadol ond gyda’r blaned yn llosgi a chyflwr presennol y byd dwi ddim yn meddwl y gallwn ni falu awyr am yr hyn rydyn ni ei eisiau).

Yn y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd, mae beirniadaeth yn rhodd sy’n dangos bod eich cymrodor wir yn poeni amdanoch chi a’ch datblygiad. Clywais stori am grŵp o ymladdwyr yn y mynyddoedd yng Nghwrdistan na fyddai’n beirniadu ei gilydd. Dywedodd eu rheolwr wrthyn nhw:

“Naill ai rydych chi i gyd yn berffaith – neu dydych chi ddim yn gymrodyr da iawn os na allwch chi feirniadu’ch gilydd.”

Mae Tekmîl yn troi’r cysyniad o feirniadu o fod yn ymosodiad ar yr unigolyn i fod yn weithred o gymrodoriaeth a chyfeillgarwch. Wedi dweud hyn, nid yw mor syml â bwrw eich bol gyda rhywun sydd wedi eich cythruddo mewn Tekmil. Mae’n gelfyddyd: nid dinistrio rhywun yw’r nod, ond eu helpu’n fedrus i adeiladu eu hunain.

Er enghraifft, ni fyddai rhywun yn casglu camgymeriadau pobl yn eu meddwl i’w cywilyddio’n gyhoeddus mewn Tekmîll; yn ddelfrydol dylech ddweud wrth y person pan fyddwch chi’n ei ystyried yn fwyaf agored i’r awgrym, ac yn fwyaf parod i dderbyn y feirniadaeth.

Pwrpas dod a fater i Tekmil fyddai i eraill ddysgu ohono, ac efallai os ydych chi’n teimlo nad yw’r feirniadaeth wedi’i hystyried, ac os oedd angen mwy o anogaeth arnyn nhw i ddod o hyd i ateb i’r peth rydych chi am eu beirniadu yn ei gylch.

Nodwedd bwysig arall yw na allwch “amddiffyn eich hun” wrth gael eich beirniadu – byddai gwneud hynny yn gwadu realiti’r person arall, a’r hyn sy’n bwysig yw nad yw pobl yn ystyried y feirniadaeth mewn modd amddiffynnol, ond yn gwrando a dysgu o’r feirniadaeth a’i gweld, mewn gwirionedd, fel anrheg.

Nid cyfaddefiad mohoni chwaith. Os ydych chi’n hunan-feirniadu, mae angen i chi a’ch cymrodyr ymalfalu am atebion i’ch problemau a’r patrymau dinistriol yn eich cymeriad. Dylai beirniadaeth fod yn seiliedig ar atebion. Does dim i’w hennill o ymddiheuro, dim ond fel bod modd ichi y barhau â’r ymddygiad hwn. Mae yna elfennau celfydd ehangach i’r dull gwerthuso hwn, ond dyma’r syniad bras.

Y trydydd dull yw’r system o gwotâu cynrychioliadol a chyd-gadeiryddion. Rhaid bod gan bob strwythur gwota o ferched yn cymryd rhan i’w wneud yn strwythur dilys, ac yn ychwanegol at hyn rhaid cael cyd-gadeirydd gwrywaidd a benywaidd mewn unrhyw strwythur penodol. Mewn ardaloedd o amrywiaeth ethnig, mae’r cwotâu hyn a’r system cyd-gadeiryddion hefyd yn cynnwys cwotâu i gynrychioli’r lleiafrifoedd hyn. Mae pwyslais hefyd ar geisio dod i gonsensws (anffurfiol) lle bynnag y bo modd, gan ei bod yn hawdd diystyru lleiafrifoedd yn y ffurf “bleidleisio” draddodiadol o wneud penderfyniadau, a gwthio i’r neilltu eu barn ynghylch iaith neu unrhyw beth arall o ganlyniad.

Mae croestoriadaeth wedi bod yn offeryn sydd wedi ein helpu i allu deall gorthrymderau ein gilydd yn well – mae’r taclau o’r Mudiad Rhyddid Cwrdaidd yn ein hannog i ddelio’n systemataidd a chyson â’r gorthrymderau sy’n bla ar ein mudiadau cymdeithasol. Mae cyfalafiaeth yn ein defnyddio fel cwndid i gario ei wenwyn i’n bywydau bob dydd, gan niweidio ein perthnasoedd a’n rhannu oddi wrth ein gilydd. Yn ôl y Mudiad Rhyddid Cwrdaidd, mae 99% o’r frwydr yn erbyn y system o fewn ein hunain – i ddeall yr holl ffyrdd y mae cyfalafiaeth a rhyddfrydiaeth wedi ein llenwi ag ideolegau dinistriol, ac i’w chwynnu.

Mae’r syniadau hyn wedi cynnig gobaith i mi o safbwynt dyfodol y frwydr dros gyfiawnder a rhyddid yng Nghymru, a gobeithiaf bod y syniadau hyn yn ein cymell i ystyried yr angen am newid ar draws y mudiad rhyddid a’r chwith.

Ymysg yr holl mudiadau cymdeithasol rydw i wedi bod yn rhan ohonyn nhw, mae patriarchaeth yn rhemp. O gael ei ddominyddu i dawelwch mewn cyfarfodydd, i gael dynion yn cracio jôcs a chwerthin pan mae menyw yn ceisio cyflwyno gweithdy ar groestoriadaeth. O ganolfannau cymdeithasol radical yn gwrthod delio â digwyddiadau o drais rhywiol yn eu lleoliadau, i grwpiau Sosialaidd sy’n goddef ysglyfaethwyr rhywiol. O weithdai yn defnyddio menywod ar gyfer yr holl waith atgynhyrchu cymdeithasol anweledig, tra bod y dynion yn cael gwneud y gwaith gweladwy, diddorol a chyhoeddus. O fod Mamau yn cael eu heithrio o bopeth oherwydd diffyg ymrwymiad gan eraill, i gael dynion hŷn yn gyson yn eich trin fel darn o gig, yn ymddwyn yn nawddoglyd neu eich anwybyddu pan fyddwch chi’n rhyngweithio â nhw yn y mudiad. Ni all hyn barhau. Os ydym am adeiladu mudiadau chwyldroadol o ddifrif rhaid cymryd camau radical i fynd i’r afael a hyn.

Ar ôl 800 mlynedd o wladychu, mae strwythurau patriarchaeth yng Nghymru wedi cael gafael arnom yn dynn. Rwy’n teimlo bod “‘cymhleth y taeog” o ganlyniad i’r cymhathu a’r gwladychu hwn wedi ein gyrru hyd yn oed ymhellach i ffwrdd o’r “sosialaeth gyntefig” a fyddai’r gymdeithas naturiol i ni i gyd. Gellid dadlau bod deddfau Hywel Dda yn llawer mwy blaengar; go brin bod Cymru erioed yn “Wladwriaeth Genedl” ond yn gymunedau a oedd yn rhannu’r un iaith a diwylliant. Rwy’n teimlo bod gwladychu yn cyflymu patriarchaeth, ecsbloetio a gormes, ac os ydym ni yng Nghymru yn gweld annibyniaeth Cymru o fewn patrwm ehangach o frwydr ddad-wladychol, mae’n rhaid i ni ymdrechu i ddadwladychu ein hunain a’n cymrodyr – yn enwedig o ystyried, yn ogystal â chael ein gwladychu, mae rhai Cymru wedi bod yn wladychwyr brwd ac wedi cydweithredu ac elwa o’r Ymerodraeth Brydeinig gwaedlyd.

Mae gan y dulliau pracsis hyn y potensial i fod yn ddewis amgen i’r “diwylliant galw allan” y cyfryngau cymdeithasol – er mwyn mynd i’r afael â mater atgynhyrchu gormes yn ein sefydliadau a’n mudiadau. Nid ymgais yn unig mohoni i chwynnu ymddygiadau gormesol yw hyn. Os nad yw grŵp yn cynrychioli’r gymuned mew modd digonol, ni fydd y mudiad yn ei ystyried yn grŵp cyfreithlon – mae dannedd i’r dull hwn. Un enghraifft yw grŵp ecolegol a ffurfiwyd mewn dinas Cwrdaidd yn nhalaith Twrci – nid oedd digon o fenywod yn y grŵp felly nes bod gan y grŵp gynrychiolaeth fwy cyfartal, ni fydd yn cael ei ystyried yn gyfreithlon.

Mae gennym gymaint i’w ddysgu o’r Mudiad Rhyddid Cwrdaidd a’r Chwyldro yn Rojava. Mae ein dulliau hyd yma wedi ein methu, ac mae’n bryd inni ystyried ffurfiau newydd o drefnu.


Killing the dominant Male for a Revolutionary Wales

The Kurdish Freedom Movement’s tools to end the reproduction of oppression in our groups.

How do we structure our groups, fighting for an equal society without perpetuating the oppressive systems of which we ourselves are products? Living in a highly individualistic, patriarchal and white supremacist world means that even as we call ourselves feminists, anti-racists and allies to all those who suffer the brunt of capitalism, living this is an other matter completely.

After over a decade involved in social movements in Wales, anti-austerity, anti-fascism, the Welsh language movement, anti-militarism etc – the recurring theme is that people find it really difficult to avoid being what they were brought up to be in this world. Without realising, sexist, classist and abelist behaviour is rampant – and these are just from my experiences.

Having started to feel hopeless about the way people treat each other I came across the ideas of Abdullah Ocalan. Not only are his ideas of Democratic Confederalism a roadmap to radical independence from capitalism and the state, but the tools developed by the Kurdish Freedom Movement could even save us from the most dangerous enemy in the Welsh revolution – ourselves.

Jineolojî – the science of women and life (jin meaning woman and life) is Öcalan’s conception of a form of science opposed to the traditional positivist scientific method. Öcalan identifies monotheistic religions, capitalism and the nation state as three roots of women’s oppression.

Women’s emancipation is so central to the Kurdish Freedom Movement because, according to Öcalan’s theory, it is the first oppression that all others were built upon, and it must be addressed within ourselves first if we are to achieve revolution;

“During the Neolithic period a complete communal social order, so called “primitive socialism”, was created around woman… It is this long-lasting order that shaped humanity’s collective social consciousness; and it is our endless yearning to regain and immortalise this social order of equality and freedom that led to our construct of paradise”. Abdullah Öcalan

The tools and structures of direct democracy in the Kurdish Freedom Movement are used to fight patriarchy within ourselves and “kill the dominant male (in us)”. These are a sophisticated series of methods to move towards a real revolutionary praxis and I will outline a few of these methods in this article.

The first mechanism is the parallel women’s structures. To make sure patriarchal structures of domination are not replicated in the Kurdish Freedom Movement and in society in general – for every mixed “structure” there is a parallel women’s structure made of all the women that participate in the mixed structure. Here women have the space to discuss and hold the men to account and call out sexism and patriarchal behaviour. These women only structures even have the power to veto decisions taken in the mixed structure.

This applies from the military structures, to campaign structures like the Women’s Movement in Europe and also in the self administration structures of the societies in Bakur and Rojava. From running a school to collecting the rubbish or deciding how local industry is run, the structures of self administration have a parallel women’s movement to keep its revolutionary integrity in check.

The second tool that is used both in the mixed and Women’s movement is Tekmîl. This is the process of constructive criticism and self criticism. Accepting criticism can be very difficult, especially for us brought up in this neoliberal age of individualism, but it is essential for any healthy movement to deal with our conflict and to help us develop into better people and revolutionaries (it might feel jarring to use the word revolutionary but with the planet burning and the current state of the world I don’t think we can mince words any more about what we want).

In the Kurdish Freedom movement, a criticism is a gift that shows that your comrade really cares about you and your development. I heard a story from a friend about a group of fighters in the mountains in Kurdistan that wouldn’t criticize each other. Their commander told them:

“Either you’re all perfect – or you’re not very good comrades if you can’t criticize each other.”

Tekmîl turns the concept of criticising from being an attack on the individual to being an act of comradeship and friendship. Having said this, it’s not as simple as just having it out with someone who’s annoyed you in a Tekmil. It’s an art, the aim is not to destroy someone, but to skillfully help them build themselves up.

For example, one wouldn’t store up people’s mistakes in their mind to shame them publicly at a Tekmîll, ideally you should tell the person when you deem it most appropriate, when the person would be most receptive to the criticism. The purpose of bringing it to Tekmil would be for others to learn from it, and perhaps if you feel the criticism hasn’t been taken on board and if they needed more encouragement to find a solution to the thing you want to criticise them about.

Another important feature is that when being criticised, you can’t “defend yourself” – doing so somewhat denies the other person’s reality and what’s important is that people are not thinking about being defensive – but really listening and learning from the criticism and seeing it as a gift.

Neither is it like a confession. If you self criticize, you and your comrades need to come up with solutions to your problem. Criticism should be solution-based. It’s no good doing it to apologise just so that you can carry on with this behaviour. I won’t be able to express the nuances of this method of evaluation here, but this is the rough idea.

The third method is the system of representative quotas and of co-chairs. All structures must have a quota of women participating to make it a valid structure, and in addition to this there must be a male and female co-chair in any given structure. In areas of ethnic diversity, these quotas and the co-chair system also contain quotas to represent these minorities. There is also an emphasis on trying to reach an (informal) consensus wherever possible, since minorities in the traditional “voting” form of decision making can easily be outvoted and their opinions regarding language or anything else marginalised as a result.

Intersectionality has been a tool that has helped us to be able to understand one another’s oppressions better – the tools from the Kurdish Freedom Movement guide us to strategically and systematically deal with the oppressions that plague our social movements. Capitalism uses us as a conduit to carry its poison into our everyday lives, damaging our relationships and dividing us from one another. According to the Kurdish Freedom Movement, 99% of the fight against the system is within ourselves – to understand all the ways that capitalism and liberalism have filled us with destructive ideologies, and to root those out.
These ideas have given me hope for the future of the struggle in Wales for justice and freedom, I hope that these ideas provoke us to consider the need for change across the Welsh left  and national liberation movement.

Across all the social movements I have been involved in, patriarchy is rife. From being dominated into silence at meetings to having men crack jokes and giggle when a woman was trying to deliver a workshop on intersectionality. From radical social centres refusing to deal with occurrences of sexual violence in their spaces to Socialist groups tolerating sexual predators. From collectives using women for all the invisible social reproduction work while the men get to do the visible, interesting and public facing work. From Mothers being excluded from everything because of a lack of commitment from others to constantly having older men objectify, patronise or ignore you when you interact with them in the movement – this can’t go on.

After 800 years of colonisation, the structures of patriarchy in Wales have taken a stranglehold. I feel like “cymhleth y taeog” (the peasant complex) as a result of this assimilation and colonisation has driven us even further away from the “primitive socialism” that would be the natural society for us all. Hywel Dda’s laws were arguably much more progressive; Wales was hardly ever a “Nation State” but communities that shared the same language and culture. I feel that colonisation accelerates patriarchy, exploitation and oppression, and if we in Wales see Welsh independence within the paradigm of a de-colonial struggle, we have to struggle to decolonise ourselves and our collectives – especially given that as well as being colonised, some Welsh people have been enthusiastic colonisers and collaborated and benefited from the murderous British Empire.

These methods of praxis have the potential to be an alternative to the toxic “call out culture” of social media, to really get to grips with the issue of the reproduction of oppression in our organisations and movements. This is not just the nurturing out of oppressive behaviours. If a group does not represent the community adequately, it will not be considered a legitimate group by the movement – this method has teeth. One example is of an ecological group formed in a Kurdish city within the Turkish state – there were not enough women in the group so until the group has more equal representation, it would not be considered legitimate.
We have so much to learn from the Kurdish Freedom Movement and the Revolution in Rojava. Our methods thus far have failed us and it’s time for us to consider new forms of organising.

Streic y Cludwyr a Streic y Fenyw!

StreicyCludwyrCaerdydd
Streic y Cludwyr yng Nghaerdydd, 4ydd o Hydref

Â’r Hydref yn ei anterth, dyma gwmnïau cludo UberEats a Deliveroo yn medi’r hyn a heuant.

Rhaid i weithwyr y cwmnïau hyn, sydd yn cludo prydiau bwyd-barod o fwytai i gwsmeriaid, gweithio am gyflogau isel (yn aml ‘mond £3-4 yr awr), oriau bregus ac amodau danderus. Trwy honni bod eu gweithwyr yn hunan-gyflogedig mae’r cwmnïau (sydd yn cyflogi trwy apiau ffôn symudol) yn ceisio osgoi talu aswyriant a phensiwn drostynt ac atal hawliau undebol, fel rhan o’r hyn a elwir yr “economi gig”. Ond mae gweithwyr cludo yng Nghaerdydd wedi codi stwr am eu problemau dros y fisoedd diwethaf.

Ar ddiwedd mis Awst, dechreuodd rhai o gludwyr Romanaidd Caerdydd ar streic wyllt (wildcat, sef streic digymell, answyddogol) dros amodau a diffyg gwaith ac ymunodd eraill yn gloi. Ar y 3ydd o Fedi, ceisiodd UberEats cynnal cyfarfod a’r gweithwyr. Wedi cael hen digon o drafod di-bwynt ac yn gweld y cynnig gwag fel yr hyn yr oedd, sef ymgais i gostegu’r aflonyddwch, aeth ddim un gweithiwr i’r cyfarfod. Yn lle, ymgasglodd y gweithwyr, trwy Couriers Network Cymru, tu allan i swyddfa UberEats yn Neptune Court, Caerdydd. Mae’r Couriers Network Cymru yn rhwydwaith o gludwyr sydd wedi bod yn weithgar dros y misoedd diwethaf, ac wedi’u cefnogi gan undeb Gweithwyr Diwydiannol y Byd (yr IWW). Cafwyd protest llawn angerdd a bomiau mwg lliwgar, a mynnodd y cludwyr i’w cynrychiolydd o’r IWW gael rhoi eu gofynion i’r goruchwylwyr. Bu warchodwyr diogelwch preifat yn bresennol o’r dechrau, ac hwyrach gawlyd heddlu arfiog i’r fan, ond ar ôl sylwi na fydd y gweithwyr yn symud, caniatawyd o’r diwedd i’r cynrychiolydd dod i mewn i siarad

DeliverooGweithwyrRhyw
Cwmni rhagfarnllyd Deliveroo yn ceisio (ond yn methu) atal gweithwyr rhyw rhag defnyddio’r gwasanaeth

Yn hwyrach ym mis Medi, dyma gwmni Deliveroo yn ceisio atal eu gweithwyr rhag cludo bwyd i weithwyr rhyw – ond yn dilyn pwysau o weithwyr trwy yr IWW ac undeb United Voices of the World llwyddwyd i wrthdroi y gofyniad rhagfarnllyd. Yn y cyfamser, ni welwyd dim gwelliant i sefyllfa gwaith y cludwyr – i’r gwrthwyneb, roedd “algorithmau” UberEats yn rhoi llai o dâl, oedd i bob golwg yn ymgais i gosbi’r gweithwyr am geisio ymdrefnu. Bu weithgaredd cyffroes Couriers Network Cymru yn sbardun i gludwyr mewn dinasoedd eraill. Galwyd felly am streic dros yr ynys ‘oll ar y 4ydd o Hydref, â chludwyr Caerdydd ar flaen y gad.

Roedd y streic yn esiampl o weithgaredd pwerus ac unedig gan weithwyr ac undebau ar lawr gwlad, gyda chludwyr mewn 10 dinas yn y DU yn ymuno. Bu gynnwrf a streiciau eisoes gan gludwyr Deliveroo ac UberEats, yn y DU a thu hwnt, ond dyma ddigwyddiad hanesyddol o ran cyd-streicio mewn amrywiaeth o ddinasoedd. Trefnwyd streic y cludwyr i gyd-fynd â streicio mewn bwytai McDonalds, Wetherspoons a TGI Fridays yn Lloegr, a gydlynnwyd gan weithwyr annibynnol, War on Want, McStrike ac undebau Unite, IWGB, yr IWW a BFAWU (undeb y pobyddion). Dyma streic #FFS410 (Fast Food Shut Down) felly, oedd yn mynnu £5 am bob gludiant ac £1 y milltir i’r cludwyr, a £10 yr awr i’r gweithwyr bwytai. Yng Nghymru, cafwyd protestiadau mewn solidariaeth yn Wrecsam ac Abertawe, a gorymdaith stwrllyd gan gludwyr yng Nghaerdydd. Mae’r brwydr yn parhau!

Os ydych yn gluduwr gydag UberEats neu Deliveroo yng Nghymru, neu eisiau cyfrannu i’r brwydr, cysylltwch â couriers.cymru[at]iww[dot]org[dot]uk

 


Tra bo cludwyd yn streicio, bu gyfundrefn newydd yng Nghaerdydd yn streicio nôl yn erbyn ffasgiaeth.

Mae Streic y Fenyw Cymru yn fudiad ffeminyddol newydd, sydd yn adeiladu am streic cymdeithasol rhyngwladol ar yr 8fed o Fawrth (diwrnod rhyngwladol y fenyw) ac yn sefyll dros ryddid i bobl draws a gweithwyr rhyw. Maent wedi bod yn brysur trefnu coets o Gaerdydd i Lundain i brotestio yn erbyn gorymdaith gan y DFLA hiliol ar y 13eg o Hydref.

Mae’r Democratic Football Lads Alliance, sef grŵp asgell-dde eithafol, Islamoffobaidd, yn ceisio ennill troedle yn Ne Cymru. Mae ganddynt grwpiau yn Abertawe a Chaerdydd, a chynaliant gyfarfod cudd gydag Anne Marie Waters, goruchafwr gwyn ac arweinydd ForBritain, yn Abertawe ar y 30fed o Awst. Er gwaethaf ei smalio, dyma fath o EDL 2.0 – grŵp treisgar sydd wedi ymosod yn ffisegol ar unigolion ac adeiladau Mwslemaidd, undebwyr llafur a siopiau llyfrau asgell chwith. Wrth i Frecsit cerdded ymlaen ac ymosodiadau y llywodraeth ar ffoaduriaid, mewnfudwyr a’r cenhedlaeth Windrush parhau, mae’r ffasgiaid yn ymhyderu. Roedd gorymdeithiau y DFLA a “Free Tommy Robinson” (cyn arweinydd yr EDL, ac un o arweinwyr newydd y DFLA) yn Llundain dros yr haf yn y digwyddiadau asgell-dde pell mwyaf yn y DU ers yr ail ryfel byd. Rhaid eu gwrthwynebu, a gwych yw gweld ffeminyddion yn arwain y ffordd.

Bydd coets Streic y Fenyw yn gadael Caerdydd bore dydd Sadwrn, ac mae llefydd ar gael o hyd. Dewch yn llu!

Digwyddiad facebook fan hyn: https://www.facebook.com/events/305464676915423/

Am fanylion pellach ebostiwch: womensstrikecymru[at]riseup[dot]net

 

WSTrilingualFront

WSTrilingualBack

 

Streic y Fenyw

Heddiw, yr 8fed o Fawrth, yw Diwrnod Rhyngwladol y Fenyw, dathliad ffeministaidd â’u gwreiddiau yn y mudiad llafur a’r chwith. Dyma ddiwrnod i gofio’r mudiadau a fu ac hefyd diwrnod i frwydro ‘mlan, canys er gwaetha’r buddugoliaethau erys bwystfil patriarchiaeth yn gadarn ac yn gryf.

Rhaid gofalu rhag i’r digwyddiad yng Nghymru cael ei gymathu gan filitariaeth neu Arglwyddesau. Rhaid gwthio a gweithredu ar lawr gwlad, fel gwna’r galwad am Streic y Fenyw, sydd yn mynnu cyflogau am lafur di-dâl menywod ac eraill. Dyma fudiad sydd yn gydnabod rhyngblethiad patriarchiaeth wrth gyfalafiaeth, hiliaeth a systemau eraill o ormes ac rhaid i ffeministiaeth eu cwffio oll.

Gwych: Galwad am Streic y Fenyw yng Nghaerdydd, gyda llun o gyn-brotest.
Gwarth: Militariaeth Brydeinig yn bachu Diwrnod Rhyngwladol y Fenyw, Caerdydd 2015. Dyma sarhad i ysbryd radical y digwyddiad.

 

Bydd protest dros Streic y Fenyw yng Nghaerdydd, yn cwrdd am 4.30pm ger Cerflun Aneurin Bevan heddiw.

Braf gweld, er gwaethaf drawsffobia diweddar yn rhai o grwpiau Caerdydd, eu bod yn gydnabod gormes menywod traws.

Digwyddiad facebook: https://www.facebook.com/events/2018807025056041/

 

Bydd hefyd tridiau o weithdai a gweithgareddau radical gan Cardiff Sisters Solidarity dros y diwrnodau nesaf yng Nghanolfan Gymunedol Cathays.

Digwyddiad facebook: https://www.facebook.com/events/150544088953190

 

Cofiwch yn y cyfamser bod streic undeb UCU yn barhau yn nifer o Brifysgolion Cymru a’r ynys. Cefnogwch y streicwyr – peidiwch â chroesi’r piced!

Os oes gennych chi ddigwyddiad radical i anarchwaethus hysbysebu, cysylltwch!

“Yfory” cawn gwtsho UKIP?

Mae celfyddyd yn wleidyddol. Dyma atgofiad cras galeri “LD50” Llundain, a gaewyd i lawr gan brotestwyr yn ddiweddar. Roedd gan gelfyddyd warthus yr LD50 neges a symboliaeth ffasgaidd amlwg, gan wahodd siaradwyr yr “Alt-Right” i’w dangosfeydd parchus. Ond beth am gelf gwrth-ffasgaidd, gelf radical felly? Oes bosib creu celfyddyd radical a Chymreig heddiw? Ys wetodd y dramodydd Brecht, “ni ellid barddoni am goed pan fo’r goedwig yn llawn plismyn”. A ellid dramodi am Gymru pan fo’r strydoedd llawn UKBA?

Ymgais at ddrama wleidyddol yw “Yfory“, cynhyrchiad newydd Theatr Bara Caws, a ysgrifennwyd gan Siôn Eirian a chyfarwyddwyd gan Betsan Llwyd. Gwleidyddiaeth gyda G mawr: Gwleidyddiaeth y gwleidyddion a’r wladwriaeth, Gwleidyddiaeth y Bae yn y byd “ôl-Brecsit”. Gwleidyddiaeth noeth gyda’r bolitishen yn ei bants, yn wir, mae’r olygfa yn un amgen. Gwelwn y byd trwy ffenest fflat y gwleidydd a thad, Gwyn (Dewi Rhys Williams), a gwelwn y wleidyddiaeth grand trwy berthnasau ei deulu niwclear. Ar y noswaith cyn ei araith fawr dros ei blaid (y Blaid, gyda llaw), heriwyd ei weledigaeth gan ei bartner, Ellie (Caryl Morgan), ei ffrind-goleg a gelyn Llafurol, Kelvin George (Rhodri Evan) a gweithredoedd ei fab, Trystan (Aled Bidder).

“Arwres” Yfory yw Ellie, ac er i’r ddrama yn ei gyfanrwydd gwrthgyferbyniol datgelu meddylfryd Eirian, trwy ei geiriau hi cawn ei faniffesto. Mae rhagflas o’i syniadau amgen a “radical” yn y Rhagair: “Oes unrhyw wleidyddion yng Nghaerdydd yn meiddio meddwl am dorri cwys allai newid cyfeiriad cymdeithas yng Nghymru? … Neu ydyn ni’n rhannu’r un meddylfryd adweithiol a’r un culni gorwelion a Lloegr bellach?” Wrth i Ellie perswadio Gwyn i newid ei araith, daw’r “cyfeiriad” newydd yn gliriach. Datganolwch bŵer i’r cynghorau lleol, adfywiwch yr hen fro, atgyweiriwch ein colled o gymuned. Sut? Trwy weithio gydag UKIP (!). Awn i ail adfer bro, llaw yn llaw da Neil Hamilton. Newidiwn “gyfeiriad” o “feddylfryd adweithiol” Loegr, trwy gyd-weithio a’r blaid adweithiol Seisnig.

Golygfa go-iawn o’r ddrama newydd, “Yfory”

Y Dref Wen yn y Dyffryn?

Nid radicaliaeth a gynigwyd yn Yfory, ond yr un hen drefn. Yr un hen bleidiau, a’r “gobaith” yn y gwaethaf. Heddiw, ar hyn o bryd, mae gwleidyddion yn cwtsho UKIP (a holl drais y system ffiniau warthus) – nid yw’n safiad radical. Sut ydi hi’n bosib gweld bodolaeth UKIP, plaid Seisnigaidd a Phrydeinllyd, plaid hiliol a cheidwadol, fel posibilrwydd “chwyldroadol” i Gymru? Mae’r weledigaeth mor gul â’r fflat bach yn y Bae. Wedi’r cyfan, os ma dyfodol ein gwlad yn gorwedd da gwleidyddion, yn y Bae neu’r Cynghorau, da ni’n ffyced ta beth[1]. Cymeriadau dosbarth canol – ac yn bennaf, y patriarch Cymreig – sy’n pia’r ewyllys i newid tynged y genedl yn y ddrama, a hynny trwy’r sefydliadau swyddogol yn unig. Trwy freintio eu bywydau nhw ar draul eraill cawn wleidyddiaeth adweithiol y ddrama. Er i’r ddrama delio â chymdeithas wedi’r refferendwm Ewropeaidd, nid oes gair am yr ymosodiadau hiliol ac Islamoffobaidd, na’r ymosodiadau yn erbyn pobl hoyw, lesbiaidd a thraws, a gynyddodd yn ei sgil. (Caiff hîl cyfeiriadau tocenistaidd ar adegau (“yr oedd gennym ni ffrindiau du”), a defnyddiwyd “Pygmy” yn sarhaus ar adeg arall.) Nid yw’r weledigaeth radical yn cynnwys ffawd ddyrys ffoaduriaid na fudwyr a gaiff eu herlid, eu caethiwo a’u hallgludo. Yn wir, mae galwad Ellie am dai lleol i bobl leol, llaw yn llaw a’r diffyg sylw llwyr i dranc fudwyr, yn troi ergyd gwrth-wladychol yn un adweithiol. A dyma’r Gymraes yn hiraethu’n rhagrithiol am golled ei bro, a hithau’n byw ar gefn boneddigeiddio Caerdydd, ar ludw hen dai dosbarth gweithiol! Na – dyma broblemau crachach croenwyn ar aelwyd foethus yn y Bae. Trowyd Theater Bara Caws yn Theater Cocên pur a Gwin drud.

Wrth ystyried hyn, efallai nid oes rhyfedd i’w ffantasi o Gymru Fydd gwtshio UKIP. Eto, dyma siom mawr. Mae’n llawn bosib, wedi’r cyfan, i greu’r fath golygfa a’i beirniadu’n radical o’r tu mewn. Ystyriwch An Inspector Calls Priestley, da’r aelwyd gefnog yn datgelu gwacter eu cyflwr eu hun, neu Brawd-ddydd Kafka, da’r amynedd bourgeois yn bwyta eu hun yn rhacs. Yn sicr fe wnaeth Yfory cyffwrdd â hyn. Ar ei gorau, amlygodd adfyd gwag y hetero-deulu niwclear, “gêm” disylwedd gwleidyddiaeth y Bae a thwyll y sefydliad newyddiadurol. Cawn sawl linell anhygoel, wrth i Ellie gofyn a oes dyn tu ôl i masg y gwleidydd, neu wrth i Gwyn a Kelvin olrhain eu dringo diysbryd trwy fiwrocratiaeth y pleidiau. Eto, ar adegau arall, anodd oedd gwahaniaethu rhwng hunanfeirniadaeth a rhagfarn dosbarth canol, wrth i’r cymeriadau gwneud hwyl o’r di-waith nad yw’n codi yn y bore (a’r gynulleidfa chwerthin yn eu tro). Ta beth, nid yw’r ddrama yn dilyn y beirniadaethau i’w diweddglo radical. Yn hytrach, rhoddwyd cyfeiriad “amgen” iddynt, gan bennu ag atebion adweithiol. Atebwyd gwacter gwleidyddiaeth trwy wleidyddiaeth leol, ac atebwyd adwaith Brecsit da phlaid adweithiol Brecsit.

Ffeminyddiaeth ffaeledig

Rhyw hanner feirniadaeth yn ogystal ceir o’r teulu niwclear a’r gymdeithas batriarchaidd, er gwaetha bwriad ffeminyddol Eirian. Arwres ffaeledig yw Ellie, a mond trwy fod yn bartner i Gwyn, a thrwy ei berswadio ef, oedd y posibilrwydd iddi “lwyddo” o gwbl. Hi yw’r gobaith eto ar y diwedd gan ffoi’r aelwyd i ddyfodol newydd, ond eto, a’i ffoi’r un meddylfryd adweithiol wnaiff hi? Os mai cymeriad ffeminyddol yw Ellie, nid yw’n ffeminydd rhyngblethol, intersectional. Fel menyw untu, wen, ddosbarth canol a’i gradd Oxbridge, nid yw eu gweledigaeth yn dangos unoliaeth i bob menyw. Anodd ystyried fel gall unrhyw arwres ffeminyddol ystyried agosáu at UKIP, plaid warthus o batriarchaidd. Ond yn sicr, nid yw ei ffeminyddiaeth yn un sydd yn ymestyn i’r menywod mudol a erlidiwyd gan y system ffiniau. Nid yw’r dychaniad o wrywiaeth-hetero Gwyn chwaith yn un dwys. Fel cymeriad Dewi Rhys Williams yn Pen Talar, er gwaetha ei chwantau erys ef wedi’r cwbl yn hen batriarch Cymreig ystrydebol, y penderfynydd moesol mewn sefyllfa anodd.

Yn debyg, diewyllys yw’r mab Trystan o fewn ei deulu a Gwleidyddiaeth fawr y byd. Dim ond trwy efelychu gormes hetero oedolion y daw’n oddrych o gwbl, trwy berthynas rhywiol gyda Cerian, merch pymtheng mlwydd oed. Er i’r ddrama dangos fel gall newyddiadurwyr a thadau gormesu merched yn ogystal, wedi’r elfen-sioc gwreiddiol ymylwyd ar esgusodi’r perthynas problemataidd. Trwy greu Trystan yn ddioddefwr, anwybyddwyd ei sefyllfa o bŵer dros ferch. Yn y pen draw, nid beirniadu cymhlethdod patriarchaeth yw swyddogaeth y datguddiad, ond rhoi penderfyniad arall i’r tad, Gwyn. Dewis ei fab, gan blygu i bwysau blackmail Kelvin a’i newyddiadurwr, yntau dewis gweledigaeth ei bartner, gan fygwth sgandal iddo fe ac i Trystan. Unwaith eto, ceisiwyd peri cydymdeimlad at bobl bwerus – dyn ifanc mewn perthynas â merch dan oedran, gwleidydd sy’n gwynebu sgandal, tad â dewis Abrahamaidd. Nid eu problemau personol nhw yw problem fawr y genedl.

Efallai dangos sut rhwystrwyd newid Ellie gan y rhain oedd bwriad Eirian, ond gan mai troi at UKIP yw’r newid nid yw’n drawiadol. Efallai, ar y llaw arall, mai corddi’r dyfroedd oedd ei ddymuniad. Ond rhaid i ni siarad yn ddi-flewyn ar dafod: pan fo cyrff ffoaduriaid yn nyfroedd Ewrop, adweithiol, nid pryfoclyd, yw cwtsho UKIP.

Unoliaeth yn erbyn UKIP

Drama wleidyddol yw Yfory, ond nid yw’n ddrama radical. Mae’r actio yn ddawnus, y cynhyrchiad o safon uchel, a’r sgript yn un crefftus tu hwnt. Siom mawr bod y cynnwys mor geidwadol, yn enwedig wrth gymharu â Gadael Lenin.[2] Mae’n wir bod neuadd dan ei sang o siaradwyr Cymraeg, yn gwylio drama Cymraeg, yn ddigwyddiad gwleidyddol (a bron yn un radical) yn ei hun. Eto, cysgod Seisnigeiddio yw cyd-destun trist y gwirionedd hwn. Dathlwyd bod y ddrama yn rhan o “sgwrs genedlaethol” a bod “mawrion” y Cymry Cymraeg yn gwylio’r ddrama – a dyma anarchwaethus bach yn eu tro yn rhan o’r sgwrs hon i bob golwg. Ond rhaid gofyn pwy gaewyd allan rhag sgwrs genedlaethol, a sgwrsio beth a wnawn. Dyma fygythiad byd bach y Bae: caiff rhai ware’r gêm (G)wleidyddol fel Saeson wrth i’r genedl araf lithro o dan ein traed. Ofer yw hunan-ddathliad heb feirniadaeth, a siarad heb frwydro[3]. Mae angen sgwrsio pragmataidd, ac y mae angen celfyddyd radical. Y mae hefyd angen gweithredu uniongyrchol ac unoliaeth go-iawn. Pwy a saif gyda ni?

 

Nodiadau

[1] Rhaid cofio mai llywodraeth leol Calais, a’i Maer neo-ffasgaidd, sy’n ymosod ar ffoaduriaid o hyd, wrth i ddinasyddion ffasgaidd “gyfrannu” yn ffisegol i’r wleidyddiaeth. Ac yn erbyn cynghorau lleol bu nifer o frwydrau mwyaf chwerw Cymdeithas ac eraill dros yr iaith. Nid yw atgyfnerthu “gwleidyddiaeth leol” o reidrwydd yn radical.

[2] Beirniadwn yma gynnwys a neges ymhlyg y ddrama, canys hon a aeriwyd i fod yn radical. Ond beth am ei ffurf? Pedwaredd wal gwydr ffenest y fflat sy’n ein cloi fel gwylwyr yn unig, heb ewyllys i wir newid ffawd y genedl. Dyma’r un gwydr sgleiniog sy’n amgáu Senedd y Bae. Er mae gwydr wedi’u torri yw clawr y rhaglen, ni thorrwyd ffurf arferol y theatr. Y theatr hon yw symbol y byd Oedipaidd-gyfalafol i Deleuze a Guattari, lle caethiwyd chwant yng nghynrychiolaeth teuluol-niwclear (mami, dadi, fi). Rhaid i wir ddrama radical chwalu a symud tu hwnt i gynhyrchiad cyfalaf, fel awgrymodd weithgareddau Diggers San Francisco.

[3] Mae arnom ddyled i Fred Moten am bwysleisio cyd-bwysigrwydd dathlu a beirniadu.

“Caru Llawer”

carullawer3

Anaml y clywn, yn ein hiaith Barchus, cân-werin yn clodfori “caru llawer”. Anaml iawn y cawn glywed cân-werin sy’n clodfori menyw a “gâr llawer” yn agored.[1]

Mae digon (neu ormod) o Hen Benillion lle cawn Gymro yn brolio fod ef ei hun yn caru sawl fenyw a hynny heb iddynt wybod.[2] Ond gwahanol yw “Caru Llawer”. Walle taw ddyn sydd yn canu unwaith eto fanyn, ond ei “Gwenno fach annwyl” sydd yn caru sawl un arall.[3] (a “Nid rhan ‘mod i’n brolio”, medde fe.) Dengys eiriau ei hun ei fod yn gwybod am gariadon ei gariad – “a chroeso bob rhai”. Nid oes twyll. (Dydi e ddim yn ymhelaethu os yw ei chariadon eraill yn gwybod hyn yn ogystal, ond rhaid cyfaddef mae tipyn o gamp fydde cuddio “pedwar ar ddeg” o gariadon!) Yn ogystal, mae caru llawer ei bartner, yn ôl y golwg, yn dod o’i hewyllys ei hun, gan fod y cantor yn hwyrach yn dymuno iddi newid ei meddwl.

Dyma Gymraes, felly, sydd yn caru sawl gariad, yn agored am hyn (mae’n debyg) gyda’i phartneriaid, ac yn ei gwneud o’i gwirfodd. Erbyn heddiw, dyma ddiffiniad y term “polyamory“.

Nid yw “caru llawer” cariad y cantor yn achosi casineb, feirniadaeth foesol na chosbi patriarchaidd: “er hynny ‘dwy’n caru’r hen gariad dim llai”. Ond mae’r “er hynny” pwysig hyn yn dynodi holl bwysau moesol eu hoes – ac mewn ffyrdd gwahanol, ein hoes ni. Rhaid iddo egluro ei hun. Nid yw’r ffaith ei fod yn ei charu “dim llai” yn amlwg, nac yn arferol. Yn hytrach, fe gosbwyd yn llym gan drefn y dydd.

Oes y Gân, Cân ei hoes?

Wrth i gân draddodiadol byw ac ail-fyw, marw ac atgyfodi eto, daw’n perthyn i enau sawl oes. Ond ym mha gyfnod mae gwraidd y gân hon? Cawn awgrymiad o nodiadau Phyllis Kinney a Meredydd Evans yn “Canu’r Cymry“:

“Codwyd yr alaw gan Meredydd Evans o ganu Elizabeth J. Evans, yn 1967. Roedd hi’n byw ar y pryd yn Y Friog ym Meirionnydd ond treuliodd y rhan helaethaf o’i hoes yn ardaloedd Ffestiniog a’r Bala. Dysgodd hi’r gân oddi wrth ei thad, John Thomas Maes y Fedw, Bala, canwr gwerin gyda’r gorau a glywyd yng Nghymru’r ganrif hon…”

johnthomas
John Thomas Maes y Fedw, Bala [4]

Cafodd Meredydd Evans y gân o Elizabeth J. Evans yn ystod oes “Chwyldro Rhywiol” y 60au, cyfnod o drawsnewid ym moeseg rywiol y Gorllewin. Genid John Thomas i Gymru arall, can mlynedd yng nghynt, yn 1865.[4] Gellid disgwyl i’r gân deillio o ran olaf y 19eg ganrif felly, os nad cynt – ar y hwyraf daw o ran gyntaf yr 20fed. Daw’r rhestr o alwedigaethau artisanaidd y cariadon (“melinydd a gwŷdd / A ‘go ac ysgalter…”) o gyn-fyd gwerinol ei naws, byd a oedd yn diflannu yn sgil y chwyldro diwydiannol.

“Anlladrwydd”

Ni chlodforwyd y weithred o garu llawer gan brif-foeseg yr hen Gymru hon. Daw “anlladrwydd anniwair” a “thrythyll chwantus” dan holl feirniadaeth a damnedigaeth y Capeli Piwritanaidd – a’r Eglwys Anglicanaidd ‘fyd. Bu Geffyl Pren y werin a llysoedd y brenin hefyd yn cosbi’r fath “anfoesoldeb”. Monogami a phriodas un dyn i un fenyw, oedd y drefn swyddogol, ac fe gosbwyd tramgwydd, yn enwedig tramgwydd menyw. Cofia Meic Stevens yn “Hunangofiant y Brawd Houdini” “…Solfach yn y dyddie pan oedd y capeli’n rheoli popeth.”

*Rhybudd Cynnwys am y ddau baragraff nesaf*

“Os oedd merch yn cael plentyn llwyn a pherth [tu allan i briodas], fe fydde hi, fel arfer, yn cael ei diarddel o’r capel trwy orchymyn y diaconied a’r gweinidog. Ychydig iawn o ddewis fydde ‘da hi, a, chan amlaf, fe fydde’n cael ei hala mas o’r ffordd i ryw fferm i fod yn forwyn fach rhyw hen ŵr gweddw, ac, yn ôl pob tebyg, i rannu’i wely fe. Neu fe fydde’n rhaid iddi fynd ymhell bell lan y lein – i Gaerdydd neu i Lunden. Gwnaeth rhai merched y gwn i amdanyn nhw yr un peth â fy hen Anti Edith a gafodd ei threisio gan was fferm, sef eu lladd eu hunen.”

Mae rhagrith y gosb – anfon y forwyn i wely hen ŵr – yn dilyn rhagrith moeseg y system batriarchaidd. Roedd nifer o’r dynion mawr, gan gynnwys Gweinidogion, yn cael rhyw neu yn treisio tu allan i briodasau ond yn aml yn osgoi unrhyw fath o gosb neu ddiarddeliad. (Ni adnabuwyd trais priodasol yn gyfreithlon tan 1991.)

“…want of chastity is the giant sin of Wales.”
Brad y Llyfrau Gleision“, neu “Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales

Cyhoeddwyd y “Llyfrau Gleision” gan arbenigwyr Prydeinig (trwy enau Parchedigion Anglicanaidd) yn 1847. Ynddi cawn feirniadaeth swyddogol, wladwriaethol o (“ddiffyg”) moesoldeb rhywiol menywod Cymry. Dengys Jane Aaron (ymysg eraill) bod rhaid deall disgyblaeth y Capeli o fenywod yng nghyd-destun yr adroddiad hwn, ac felly yng nghyd-destun ein gwladychiad fel cenedl.[5] Yn dilyn yr adroddiad, aeth rhai o ddynion parchus Gwalia ati i brofi yn ystadegol bod merched Lloegr yr un mor “anfoesol” (!). Ar yr un trywydd, ymateb y Capeli oedd i brofi’r adroddwyr yn anghywir trwy gosbi eu menywod yn llymach rhag iddynt “siomi” Cymru fach a’i hanghydffurfiaeth. Er bod yr enwadau a’r llywodraeth eisoes wedi ceisio rheoli bywydau rhywiol, rhaid deall bod y “canlyn cywely” hyn yn ymarfer weddol ganiataol yng Nghymru ac yn Lloegr cyn yr Oes Fictorianaidd. Daeth tro ar fyd.

Dynwared Gwrthdrawiadau

Walle dynwared sefyllfa o “garu llawer” oedd pwrpas y gân, a gor-weud ydym. Peth dwlu dros ben llestri – dyna’i gyd. Ond mynna anarchwaethus os felly mae’n anghyson, ac nid dyna’r unig “wirionedd” na’r unig ffordd i’w dehongli na’i chanu. Mynnwn weld gwrthdrawiadau’r oes – moesoldeb a rhagrith, patriarchaeth a rhyddid, yn y gân “Caru Llawer”. (Mae dynwared, ta beth, yn ffordd gref o ddal gwrthdrawiadau ynghyd.) Yn y pennill cyntaf mae’r cantwr yn sicr o’u cariad a’r ffaith “ca’i gusan cyn gynted â neb”. Yn yr ail bennill mae’r cantwr yn croesawu cariadon a rhywioldeb ei gariad. Ond yn y trydydd, mae’n datgan (yn aneglur, neu yn amwys?) “y sawl a gâr lawer geiff fod heb yr un”. Yn y chweched, nid yw’n croesawu mwy ei chariadon eraill, ond yn bwriadu ei phriodi! I gloi, yn y pennill olaf amheua ei fod yn gwybod y gallai caru o gwbl.

Gellid ceisio esbonio gwrthddweud y gân trwy gyfeirio at natur grwydrol penillion a llinellau yn ein dull canu gwerin.[6] Fath o “bricolage” ar y cyd, o greu ac ail-ddefnyddio, distriwio a chyfuno yw’r grefft gymunedol yn y bôn. Ond eto, bydde cyfuniad o benillion unigol, estron, yn yr un gân mond yn pwysleisio gwrthgyferbyniadau’r gymdeithas anfodlon. Mae ffurf y gân ei hun, hynny yw, y ffaith ei fod yn gân werin, Gymraeg, hefyd yn rhan o wrthdrawiadau’r oes, pan damneiddiwyd caneuon gwerin oll fel gwaith y diafol gan y Capeli (heb sôn am ganeuon â chynnwys “amharchus”), a phan odd yr iaith ar drai. Hyd yn oed pe casglwyd, yn aml fersiwn sensoredig oedd y cynnyrch gorffenedig.[7]

Ond er gwaetha hyn oll, er gwaetha’r biwritaniaeth a’r batriarchaeth, dyma alaw hyfryd am Gymraes sy’n mynnu neud fel arall. Wrth ddeall hyn oll, gwelwn taw dyst anhygoel yw “Caru Llawer” i fyd o awydd ac angerdd anystywallt.

Caru Llawer Heddiw

Mae perthynas y pethe a gelwyd heddiw yn “polyamory” a “free love” i anarchiaeth a ffeminyddiaeth heddiw yn un cymhleth (ac mae arnom ofn ein bod wedi hen “teipio llawer”)[8]. Ers 1847 – ac ers 1969, mae Cymry wedi newid tipyn. Daeth tair ton ffeminyddol i lannau ein gwlad, ond eto erys gormes fel carreg gadarn. Mae hetero-batriarchaeth yn dal i deyrnasu trwy safonau o “barchusrwydd” a monogami – ac yn dal i farnu a disgyblu chwant pawb nad yw’n ddynion untu, heterorywiol.

Cofiaf heddwas lleol (y cachwr), ar lwyfan ein hysgol, yn rhybuddio merched rhag bod yn “beic y pentref”. Cofiaf ein haddysg rhywioldeb yn dweud bod caru “gormod” yn eich strwa fel person. Mewn sawl ffordd, roedd SlutWalk Caerdydd yn 2011 yn gwrthwynebu yr un egwyddorion gormesol ag oedd “Gwenno fach” ein halaw. Heb os, dydi ni heb gyrraedd pen y taith.

slutwalkcardiff
SlutWalk Cardiff [dolen facebook], Haf 2011

“Polyamory” yn Gymraeg

Dydi anarchwaethus heb ffindo geiriau Cymraeg tebyg i “free love” na “polyamory“, ac mae’r geiriau am “promiscuity” oll yn feirniadol fyd.

Yn dilyn y gân, hoffwn gynnig “caru llawer” am “polyamory“.

Rhowch sylwad isod os gwyddoch am eiriau eraill, neu os oes gennych fathiad eich hun.

Nodiadau

1 O’r Hen Benillion, mae gennym:

442
Bum yn caru dau’r un enw,
Un yn lan a’r llall yn salw ;
Gyda’r salw y mae’r moddion,
Bachgen glan a gaiff fy nghalon.

(Cawn enghreifftiau eraill tebyg, ond yn sôn am garu menywod (441 yn debyg iawn, a hefyd 592 lle cawn fenyw salw ag arian yn lle moddion))

515
Och a fi na lwfiai’r gyfraith
Im briodi dau ar unwaith
‘R wyf yn caru dau’r un enw,
Siôn ŵr ifanc, Siôn ŵr gweddw.

(Eto, yn 516 cawn yr un pennill ond yn sôn am ddwy Siân lle ddau Siôn)

Mae 442 yn wahanol i “Garu Llawer”: mae’n amlwg mae o reidrwydd mae’r fenyw yn caru’r un a’r moddion. Mae 515 yn wahanol eto, ac yn ddiddorol iawn, gan ei fod yn ymosod ar drefn y gyfraith (ac yn cyfateb i alwadau “Free Love” felly). Ond rhaid bod yn garcus o fod yn or-ddifrifol yn ein dehongli: rhoddodd T. H. Parry-Williams 515 yng nghategori “Ffraethineb”. Ar y trywydd hwn, cawn,

547
Mae gennyf bedwar o gariada
Af i’w gwerthu i ffair y Bala,
Un am ddim a’r llall am ddima,
A’r ddau eraill am geinioga.

Os oes gennych esiamplau eraill, hoffwn ei weld!

2 Cymerwch, er enghraifft,

597
‘R wy’ ‘n caru tair yn ffyddlon
 chelwydd drwy lythyron ;
Ond pan fwy’ ‘n gorfod mynd i ffair,
Mae un o’r tair yn digon.

Neu,

586
Paid â meddwl, Fenws dirion,
Ar dy ôl y torra’ i ‘nghalon.
‘D wyt ti ond un o ddwy ar bymtheg.
Os pelli di, mi dreiaf chwaneg.

Ond i rain oll, mai gennym ateb berffaith o’n chwiorydd yng Nghymru gynt:

332
Ffals a choeglyd ydyw’r meibion,
Tyngu a gwenieithio’n greulon ;
Gwneud i’r merched druain goelio
Peth na wnânt byth ei gywiro.

Cawn Hen Benillion fwy cadarnhaol am garu sawl fenyw (hynny yw, nid ydynt yn frolio nac yn sôn am dwyll amlwg), er i T. H. Parry-Williams eu rhoi yng nghategori “Ffraethineb”. Gwelwch 615: “Nani, Siani, Lowri, Sioned…” a 617: “Pedair merch ‘r wyf i’n eu caru…”.

3 Ni ellid dweud â hollol sicrwydd taw ddyn yw’r cantor “gwreiddiol” fel petai. Heb os, ni fydde moeseg yr oes cynt o blaid unrhywbeth arall, ond ni ellid rhagdybio bod rhaid i gynnwys y gân dilyn hyn felly (nid yw menyw sy’n “Caru Llawer” yn dilyn moeseg yr oes chwaith!). Ond mae rhai awgrymiadau o’i rywedd yn y geiriau: ei fod yn un “o bedwar ar ddeg” o gariadon; bod y cariadon eraill yn cynnwys swyddi a oedd gan amlaf yn wrywaidd yn yr oes; ac yn olaf a phwysicaf, ei ddymuniad i “wneuthur y fargen a’i chloi” – hynny yw, siŵr o fod, ei ddymuniad i’w phriodi hi.

Wrth gwrs, nid oes rhaid i rywedd y cantor/es yng ngeiriau cân-werin cyfateb i’w “gwir awdur” gwreiddiol, os oes (cymerwch “Ffarwel i Langyfelach Lon“, a briodolir i Siencyn Twrbil), ac nid oes rhaid i’r pethau hyn cyfateb i rywedd y cantor sydd yn eu canu chwaith. Cawn yn ein caneuon gwerin roliau rhywedd traddodiadol a phenodol i’r rhan fwyaf, ond cawn hefyd elfen (caniataol?) o drawsnewid rhyngddynt felly – o drawswisgo fel petai, megis Cadi haf y fedwen Fai. Gall hyn atgyfnerthu neu eto ansefydlogi trefn hetero-patriarchaidd cymdeithas.

4 http://www.folktrax-archive.org/menus/cassprogs/051.htm a http://www.folktrax-archive.org/menus/cassprogs/005.htm

5 “Finding a voice in two tongues: gender and colonization“, gan Jane Aaron, yn “Our Sister’s Land“.

6 Yn wir, mae’r pedwerydd pennill yn adlais amlwg o’r gân boblogaidd, “Mae ‘nghariad i’n fenws“.

Ac yn y Hen Benillion gwelwn, yn debyg iawn i drydydd pennill “Caru Llawer”:

355
Mae ‘nghariad i ‘leni fel gwynt o flaen glaw,
Yn caru’r ffordd yma a charu’r ffordd draw.
Ni châr cywir galon yn gariad ond un ;
Y sawl a gâr lawer gaiff fod heb yr un.

Ac am y chweched pennill:

591
Pe cawn fy hen gariad ‘r un feddwl â mi,
Ni fyddwn yn weddw am ddiwrnod ond tri,
Un i gael caru, a’r llall i bar’toi,
A’r trydydd i wneuthur y fargen a’i chloi.

(Unwaith eto, mae T. H. Parry-Williams yn rhoi hwn dan benawd “Ffraethineb”).

Am ddarllen pellach ar bennillion crwydrol yn gyffredinol, gwelwch y pennawd “Y Traddodiad Llafar” yn llyfr “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan Janes.

7 Ar y Capeli yn tagu traddodiadau’r werin a sensoriaeth yn y broses o gasglu a chyhoeddi llên gwerin, gwelwch “Diwylliant Gwerin Morgannwg”, Allan James.

8 Yng nghymunedau iwtopaidd, gwagleoedd anarchaidd a pherthnasau personol cawn ddigon o hanesion o (gam)ddefnydd “polyamory” a/neu “free love” fel moeseg niweidiol newydd yr oedd yn gweithio tuag at ddibenion patriarchaidd. (Gwelwch free love” y Saint-Seimoniaid dan Enfantin, y rhan ar “the free love ideal” yn “No Escape from Patriarchy, Male Dominance on Site“, neu efallai perthynas Mary a Percy Shelley am dair enghraifft briodol.) Yn ogystal nid yw gormes wedi diflannu gyda thranc y Capeli – ac nid yw ymddangosiad “absenoldeb” ymyrryd llywodraethol (egwyddor wreiddiol “free love“) wedi profi’n ateb syml chwaith. Yn olaf, rhaid pwysleisio bod cyfeiriadedd anrhywiol hefyd yn ddioddef dan ein trefn hetero-batriarchaidd.

Am ddarllen pellach ar dras y fath syniadau, awgrymwn yr erthygl wych (er diobaith braidd)Undoing Sex: Against Sexual Optimism“, yn y LIES Journal.

Beth yw “intersectionality” yn Gymraeg?

cynheidre
Meddiant Glofa Cynheidre yn ystod Streic y Glowyr gan grwpiau cefnogi menywod lleol

Gormes

Ma sawl fath o ormes yn y byd mawr. Ac ma sawl fath o ormes yng Ngwalia fach. Tenantiaid yn cal eu bwrw allan o’u cartrefu, ffoaduriaid yn cal eu carcharu. Tranc ein hiaith.

Gair eang yw gormes. Ond ma hefyd sawl enw i’r mathau cyffredinol o ormes. Hiliaeth; patriarchaeth; y system ddosbarth (a chyfalafiaeth); gorthrwm pobl anabl (“ableism“); dominyddu anifeiliaid arall; strwa’r amgylchedd – dyma mond rhai ohonynt.

Nid Noson Lawen o bell ffordd. Ond ma wrth gwrs sawl frwydr yn erbyn gormes ‘fyd. Cawn wrthsefyll troadau allan, gwrthwynebu’r “UKBA”, brwydr yr iaith. Cawn gwrth-hiliaeth, gwrth-gyfalafiaeth, ffeminyddiaeth.

Intersectionality

Ystyr y term Saesneg “intersectionality” yw bod y mathau gwahanol o ormes, dominyddu a gwahaniaethu yn ymgroesi ei gilydd. Maent yn intersecto. Nid ydynt yn cwbl annibynnol o’i gilydd na chwaith yn cau ei gilydd allan fel petai. Mae menyw Ddu yn cael profiad o rywiaeth (“sexism“) ac o hiliaeth. Ond nid yn unig profi’r ddwy ormes arwahan wnaiff hi, ond profi’r un wedi plethu trwy’r llall fel petai – hiliaeth rywiaethol a rhywiaeth hiliol. Bathodd Kimberlé Williams Crenshaw y term intersectionality er mwyn ddadansoddi a mynnu newid i brofiadau menywod Du. Yn ei phapur academaidd esboniai “…gan fod y profiad intersectional yn fwy na swm hiliaeth a rhywiaeth, dydi dadansoddiad nad yw’n cyfrifo am intersectionality methu gafaelyn fodlonus a’r modd penodol darostyngir menywod Du.”[1] Ers anerchiad Crenshaw yn 1989, defnyddir y term i ddadansoddi (a brwydro yn erbyn!) groes-toriad sawl fath o ormes.

Nid am brofiadau unigolion yn unig y defnyddir y gair intersectional, ond hefyd wrth siarad am y systemau neu’r strwythurau sydd yn gormesu a’r ffyrdd maent yn rhyngblethu a chyfuno. Ys wetos bell hooks: “Patriarchaeth gyfalafol gwyn-oruchafol imperialaidd”.[2][3]

Gwelir gwreiddiau’r term intersectionality yn natganiad y “Combahee River Collective” yn 1974. Datganant fod “y prif systemau o ormes yn gydgloadol [“interlocking“]. Cyfuniad y gorthrymderau hyn sy’n creu cyflyrau ein bywydau.”[4][5] Dyma oedd cyfundeb o ffeminyddion lesbiaidd Du, a’u dadansoddiad yn ynghlwm i’w brwydr yn erbyn gormes ar sail hîl, rhywedd (“gender“), rhywioldeb (“sexuality“) a dosbarth. Fel Crenshaw, ysgrifennant o’u hunaniaeth fel Americanesau-Affricanaidd. Siaradant am “simultaneity” gormes (ei “chyd-ddigwyddiad”), rhagflaenydd i intersectionality Crenshaw. Mynnant beidio uwchraddio neu ddarostwng un fath o ormes i fath arall. Ni chredant, yn wahanol i nifer o’r ffeminyddion gwyn yr oeddent yn beirniadu, mai rhywedd oedd y gormes “allweddol”, “bwysicaf”.

Nid Crenshaw na’r Combahee River Collective oedd y cyntaf i siarad am gyfuniad sawl fath o ormes wrth gwrs. Mae pobl eisoes wedi anerchu yn erbyn – ac ymladd yn erbyn – gormes cyfunol. Ond nhw oedd ymysg y cyntaf i ddechrau rhoi termau penodol i’r cyflwr hwn. Wrth ddefnyddio intersectionality fel arf yn erbyn gormes rhaid parchu gwreiddiau’r gair ym mrwydrau menywod Du.

combahee-river-collective
Aelodau o’r Combahee River Collective yn protestio yn erbyn ymosodiadau rhywiol a llofruddiaeth 12 menyw Du yn ardal Boston, 1979.

Intersectionality a Chymru

“Rhan annatod o ymgyrchoedd y Gymdeithas [yr Iaith Gymraeg] yw ymladd yn erbyn y drefn Brydeinig gan gynnwys y drefn gyfalafol sydd wedi arwain at leihad yn nifer y siaradwyr Cymraeg ac wedi dinistrio cymaint o gymunedau Cymraeg eu hiaith … Dyna pam roedd cefnogaeth y CYIG i lowyr Cymru yn ystrod eu streic yn rhywbeth mor naturiol a hawdd i’w rhoi.”

Y Grym Di-Drais, Nodion Ffred Ffransis, 1986

“Gall ffeminyddiaeth Gymreig newydd … fod yn gymorth nid yn unig wrth adeiladu Cymru lai rhywiaethus ond hefyd Cymru sydd â mwy o ryddid rhag effeithiau hirdymor gwladychu diwylliannol.”

Finding a voice in two tongues: gender and colonization (yn Our Sister’s Land), Jane Aaron, 1994 [6]

Arf gref yw intersectionality wrth geisio chwalu gormes yng Nghymru heddiw. Mae tranc yr iaith ynghlwm i Brydeindod a chyfalafiaeth, fel noda Ffred Ffransis uchod. Roedd streic y glowyr (1984-5), ymdrech mawr yn erbyn cyfalaf, hefyd yn adeg fawr i’r frwydr ffeminyddol (fel mae’r llun uchod yn tystio). Mae Jane Aaron yn ei thestun yn dangos bod hanes ein patriarchaeth ynghlwm i wladychu Brad y Llyfrau Gleision. Mae gobeithion gwrth-batriarchaidd yn wrth-wladychol felly.

Yn aml ddathlir y ffaith bod brwydr yn intersectional. Mae cwffio gormes cydblethiedig heb os yn rhywbeth i ddathlu. Ond mae rhyngblethiad gormes yn rhywbeth anodd a rhwystredig, yn ein bywydau ac yn ystod ein brwydrau. Ac wrth gydnabod bod sawl math o ormes yn y byd, a’u bod nhw mewn perthynas cymhleth gyda’i gilydd, rhaid sylweddoli bod hi’n bosib i grŵp sydd yn honni eu bod yn ymladd math benodol o ormes ail-greu math arall. Dyma oedd sbardun y Combahee River Collective: eu bod yn bosib i ffeminyddion (a oedd yn wyn a dosbarth canol) fod yn hiliol a gwrth-ddosbarth gweithiol. Dyma gymhlethdod ein byd. Cawn gwrth-gyfalafwyr batriarchaidd, cawn ffeminyddion trawsffobaidd, ac yn y blaen. Siwd ma menyw yn ymwneud ag undeb llafur sydd â thueddiadau patriarchaidd felly? Siwd ma menyw-draws yn ymwneud â grŵp ffeminyddol sydd ag aelodau trawsffobaidd? Gormod o weithie ma rhaid ymladd y frwydr “tu fewn” i’r frwydr fel petai, cwffio sawl fwystfil gormesol heb ysbaid.

paulrobesonproudvalley
David Goliath, cymeriad Paul Robeson, yn ymateb i hiliaeth rhai o’i gyd-glowyr yn y ffilm “Proud Valley” (1940). [7]

Fel man ymadael mae intersectionality yn cwnnu sawl cwestiwn strategol anodd felly.

Pryd dylwn ni ymdrefnu arwahan (er enghraifft, grŵp i bobl traws yn unig) neu ar y cyd? Os ffocysir ar un frwydr benodol, siwd ma gwneud hyn heb anwybyddu ac ail-greu gorthrymderau gwahanol? Beth yw rôl person nad yw’n dioddef, neu sy’n rhan o achosi, y gormes dan gwestiwn (rôl dynion syth ac untu (“cis“) wrth chwalu patriarchaeth er enghraifft)?

Siwd i frwydro dros yr iaith heb gymathu i gomersialeiddio cyfalafiaeth a buddion y crachach parchus? Siwd i ddelio a thueddiad hanesyddol y mudiad llafur i Seisnigeiddio yng Nghymru? Siwd i ddatblethu Cymreictod a goruchafiaeth-wen? Siwd i chwalu patriarchaeth Gymreig a chwalu ein gwladychiad gan Loegr?

Intersectionality yw dechreuad, nid diweddglo, brwydr fawr a chymhleth.

Intersectionality yn Gymraeg

Mae’n hen bryd ceisio cyfieithiad, neu fathu gair tebyg newydd, am intersectionality.

Cynnig anarchwaethus yw “rhyngblethu”.

Mae sawl ormes yn plethu, yn ymnyddu, ac yn ffurfio hen anghenfil newydd. Mae’n bosib dilyn llinyn un ormes, ond yn rhywle mae’n dechre gwau, yn igam-ogam, yn drefnus fanyn ac yn gymhleth ac anniben fan arall, gan glymu â sawl llinyn arall i greu gorthrwm ein byd, “cyflwr ein bywydau”.

Cadwyn megis cwlwm Celtaidd yw gormes ein gwlad – rhaid ei datblethu’n ara deg, a’i dorri’n reit gloi.

Darllen Pellach

Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

Atodiad: Gormes neu Ecsbloetio

Wrth i’r Combahee River Collective ymdrin â chymhlethdod gormes mi roedd y ffeminyddion “Autonomia” (awtonomaidd neu “autonomist“) a’r mudiad “Cyflogau am Waith-Tŷ” (“Wages for Housework“) yn ymdrin â chymhlethdod ecsbloetio. I siarad yn fras, ddatblygodd theori’r cyntaf trwy feirniadaeth o’r mudiad ffeminyddol (a welant yn cynrychioli buddion menywod gwyn, syth a dosbarth-canol), lle ddatblygodd theori’r ail trwy feirniadaeth o fudiad y gweithwyr a mudiadau gwrth-gyfalafol (a welant yn cynrychioli buddion gweithwyr gwrywaidd).

Anodd yw rhannu’r ddau gysyniad – math o ormes yw ecsbloetio mewn ffordd, eto mae ecsbloetio yn dibynnu ar ormes yn ogystal. Ond pwyslais ecsbloetio fan yma yw meddiant llafur – bod cynnyrch a gwerth gwaith unigolyn, neu grŵp o unigolion (y gweithwyr), yn cael ei fachu oddi wrthynt er budd unigolyn neu grŵp arall (y cyfalafwyr – y meistri a’r perchnogion), neu at ryw bwrpas arall (cyfalaf). Pwyslais y ffeminyddion awtonomaidd, ac eraill, megis Angela Davies a Selma James oedd ecsbloetio gwaith menywod dosbarth gweithiol (gan gynnwys gwaith di-dâl yn y cartref) gan ddynion a chyfalafiaeth. Ar drywydd tebyg, mae nifer yn y traddodiad radical Du – fel W. E. B. Du Bois, C. L. R. James, Selma James ac Angela Davies unwaith eto, wedi pwysleisio ecsbloetio llafur pobl Du (o gaethwasiaeth i garchardai).

Cynt roedd y rhan helaeth o anarchyddion a Marcswyr traddodiadol ac Ewropeaidd wedi uwchraddio dosbarth a’r frwydr rhwng llafur (gwrywaidd, cyflogedig) a chyfalaf fel y categorïau pwysicaf. Mi wnaeth y theorïau a’r brwydrau newydd hyn pwysleisio rhan hanfodol a chanolig gorthrwm menywod a phobl Du i weithrediad cyfalafiaeth a bodolaeth dosbarth. Nid gweddillion oes cyn cyfalafiaeth, na chwaith gormes eilradd a fydd yn diflannu “ar ôl” y chwyldro gwrth-gyfalafol yw hiliaeth a phatriarchaeth, ond elfen hanfodol o ecsbloetio cyfalafiaeth a’r frwydr yn ei herbyn.

Enghreifftiau da (er weddol ddwys) o theori diweddarach o’r ongl “materiaethol” hon yw:

Nifer o’r testunau yn y LIES Journal

Y pennawdau ar hîl a rhywedd yn Endnotes #3

Caliban and the Witch Silvia” Silvia Frederici

Nodiadau

1 “Because the intersectional experience is greater than the sum of racism and sexism, any analysis that does not take intersectionality into account cannot sufficiently address the particular manner in which Black women are subordinated.” “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”. Kimberlé Williams Crenshaw

2Imperialist white supremacist capitalist patriarchy”. Ma bell hooks yn esbonio’r brawddeg (heb yr “imperialist”) yn y fideo Cultural Criticism & Transformation, bell hooks

3 Kyriarchy” yw’r enw mae rhai, yn dilyn Elisabeth Schüssler Fiorenza yn 1992, yn rhoi am system cyfuniadol o ormes.

4The most general statement of our politics at the present time would be that we are actively committed to struggling against racial, sexual, heterosexual, and class oppression, and see as our particular task the development of integrated analysis and practice based upon the fact that the major systems of oppression are interlocking. The synthesis of these oppressions creates the conditions of our lives.” “The Combahee River Collective Statement”. Combahee River Collective

5 Nid barnau rhagfarnllyd a ddigwyddir nawr ac yn y man yw gormes i Crenshaw na’r Combahee River Collective. Maent yn pwysleisio mae rhywbeth beunyddiol a phersonol, yw gormes, ond hefyd rhywbeth strwythurol. Nid opiniwn unigolyn hiliol mewn gwagle yw hiliaeth er enghraifft, ond system bwer sydd yn cynnwys unigolion hiliol argyhoeddedig ond hefyd hanes strwythurol goruchafiaeth wen, o gaethwasiaeth i’r system garchardai. Mae Andrea Smith yn pwysleisio’r pwynt bwysig hyn (ymysg trafod sawl peth arall) yn ei thestun “The Problem with “Privilege”“:

“That is, the undoing of privilege occurs not by individuals confessing their privileges or trying to think themselves into a new subject position, but through the creation of collective structures that dismantle the systems that enable these privileges”

6 “A new Welsh feminism, following a parallel route, may not only aid in the construction of a less sexist Wales but also of one more free from the long-term effects of cultural colonization.”

7 Fe wetodd Robeson am Gymru mai yno ddeallodd “am y tro cyntaf brwydrau [dosbarth gweithiol] pobl gwyn  a Du llaw yn llaw – pan es i lawr glofa yng Nghwm Rhondda, a byw yn eu mysg nhw”. Welsh miners’ hero Paul Robeson’s life to be turned into a film by 12 Years a Slave director, Wales Online.

Wyddoch chi am gynigion eraill am intersectionality yn Gymraeg, neu oes gyda chi cynnig eich hun?